Jevrejska opština Banja Luka /JOBL/ osnovana je pre dva vijeka, daleke 1848. godine u istorijskoj dinamici, kao rezultat masovnije pojave Jevreja na prostoru Bosne i Hercegovine još za vrijeme Otomanske imperije, nakon njihovog egzodusa sa Iberijskog poluotoka (Španije 1492, Portugala 1496.).

Iz istorijskih fakta, prvo spominjanje Jevreja u Banjoj Luci datira iz kraja XVI vijeka uistinu sporadično, dok njihova brojnost značajno raste polovinom XIX vijeka nakon donošenja carskog dekreta Abdul Međida, 1840 god., kojim se Jevrejima daje puna autonomija i priznaju građanska prava.

Odabirom Moše Perere za glavnog hamambašu (nadrabina) daju se i pune vjerske slobode te prava na izgradnja sinagoga i vjerskih škola. Ne dugo poslije 1848. godine su se stekli uslovi za formiranje prve Jevrejske vjeroispovjedne opštine u Banjoj Luci, a 1870. godine i do izgradnje prve sinagoge sefardskog obreda na lijevoj obali rijeke Crkvene (lokacija današnje tržnice) sa meldarom /osnovnom jevrejskom školom/ koga su pohađala 23 dječaka.

Neposredno nakon aneksije Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske 1878. godine dolazi do brojčane eksplozije Aškenaza, večinom u funkciji činovnika tadašnje monarhije, koji nedugo potom 1900., na čelu sa rabinom Herclerm formiraju Jevrejsku opštinu, a 1903. godine podižu i sinagogu aškenaskog obreda. Sefardi na čelu sa rabinom Jozefom Nahmiasom podižu još dvije sinagoge: drugu sefardsku sinagogu 1880. godine (lokacija novog zanatskog centra) jer je prva pri samoj okupaciji 1878. godine zapaljena i treču i najljepšu, koja je zasijala punim sjajem.

Jevrejski kulturni dom sa sinagogom

Izgradnji ovog Hrama se pristupilo 26. XI 1936. godine na istom mjestu gdje se nalazio i stari Hram na raskršću ulica Jukićeve i Princa Pavla, koja se sada u spomen Hrama zove Jevrejska ulica. Već 13. XII 1936. osveštanje temelja sinagoge i Jevrejskog kulturnog doma u Banja Luci koji se nalazio pod krovom i izvršio je vrhovni nadrabin Kraljevine SHS Isak Alkalaj u pratnji banjalučkih rabina S. Kona i M. Atijasa.

Jevrejski kulturni i dom sa sefardskom sinagogom, je bio jedinstveno arhitektonsko riješenje koje je uz Božiju pomoć završen 1937. godine. Sastojao se od niza elemenata koji su čininili jednu cjelinu i u potpunosti zadovoljavale sve vjerske i kulturne potrebe Jevrejskog naroda u Banja Luci, čij broj od 600 pripadnika u odnosu na cijelokupno gradsko jezgro grada nad Vrbasom je pred sami rat bio impozantan, čim prije što su Jevreji uistinu bili nosioci privrednog i društveno-ekonomskog razvoja Banja Luke.

Jevrejski kulturni dom sa sinagogom se sastojao od hedera (jevrejske osnovne škole) čitaonice sa bibliotekom vjećnice, svečane dvorane, prijemnog salona, više opštinskih kancelarija i stanaza rabina.

Tri godine nakon otvaranja JKD i Hrama u Banja Luci desio se događaj koji govori o jačini cionističkog pokreta u Banja Luci, Kongres cionista Kraljevine Jugoslavije od 23/26. XII 1939. godine uz prisustvo velikog broja stranih delegacija, te pročitani pozdravni telegrami iz Jerusalima, Tel-Aviva, Londona i Atine.

Dvije Jevrejske opštine, dvije sinagoge sefardska i Aškenaska, dva rabina meldar, dovoljno govore o životu Jevrejske zajednice u Banjoj Luci koji je tada bio u snažnom kulturnom usponu sa otvorenom socijalnom kartom prema siromašnim i visokim stepenom društvenog života koga nisu imale ni veće jevrejske zajednice u razvijenim europskim zemljama.

Tih godina u predratnom periodu u Banja Luci je djelovalo više jevrejskih društava koji su brinula o statusu Jevreja u Banjoj Luci.

Na području Banje Luke kao i cijele Bosne i Hercegovine je djelovalo najstarije jevrejsko-humanitarno društvo “La Benevolencija” osnovana 1892 godine. i koje je nosila primat ne samo na području socijalne skrbi nego prvenstveno na polju školovanja i obrazovanja mladih i perspektivnih generacija.

Najstarije i najtrajnije židovsko udruženje u Banja Luci je bilo “Kadimah” /Heb. Naprijed/ koje se brinulo o održanju građanske ravnopravnosti Jevreja po pitanju socijalne pravde, demokratije i zaštite.  Djelovanje udruženja “Jevrejskog gospojinskog društva “Beruria “tri omladinska društva “Ezra”, ”Debora” i ”B’ne Cion, “Experanse” (udruženja sefardskog pokreta) preko jevrejskih glasila u BiH “Jevrejski život “, a kasnije “Jevrejski glas, te omladinskog sportskog društva “Makabi” (Heb-čekić) je bilo i tekako društveno razvijeno zahavaljujuči upornom radu i zalaganju jevrejske omladine i studentske intelegencije.

Ono je u suštini stvari odražavalo generacijsko jedinstvo unutar jevrejske zajednice i međusobno povjerenje između sefardske i aškenaske opštine koje je raslo okupljeno oko ideje cionizma.

No istina je bila kratkog daha. Holokaust Jevreja u II Svjetskom ratu kao svugdje u svijetu nije zaobišao ni Banja Luku. U sistemima logora smrti Gospić-Jadovno-Jasenovac-Stara Gradiška stradalo je 85% člansta obe Jevrejske opštine Banje Luke.  Preostali banjalučki jevrejski živalj koji je izašao izmučen iz rata bio je zatečen drakonskim zakonima o nacionalizaciji mlade titoističke države 1946. godine, oduzimanjem navodnog “viška” imovine i time bio prinuđen na dalju migraciju prema Izraelu, Americi i Kanadi, kada se samo za dobijanje vize morala ostavljati cjelokupna imovina.

U toku rata Jevrejski Kulturni Dom sa sinagogom pretvoren je u javnu kuću pod nazivom Lindabar ”a djelomično srušen 1944. godine, nakon Savezničkog bombardovanja. Preostali dio Hrama po oslobođenju 1945. je korišten kao gradska razglasna stanica omladinskih organizacija sve do 26. novebra 1969. godine, kada je Banjo Luku pogodio razorni zemljotres koji je definitivno doveo do sudbinskog brisanja sa lica zemlje preostalog djela sefardskog i devastiranog aškenaskog Hrama bez ikakvih spomen obilježja do danas.

Najduže se zadržalo staro Jevrejsko groblje (1883.) u banjalučkom naselju “Borik”, sve do 1976. godine, kada je zbog slabosti minorne Jevrejske opštine B. Luke /tada se jako teško bilo uopšte deklarisati Jevrejinom/ i snage aktualnog režima, odlukom gradske uprave Banja Luke naprosto devastirano, a kosti predaka strpane u 256 sanduka i dislocirane na novo banjalučko groblje sa skromnim spomen obilježjem žrtvama fašizma i desetak individualnih porodičnih spomenika prenesenih sa stare lokacije.

Sada poslije 65 godina od Holokausta trebalo je sve početi od početka. Nakon rata na prostorima ex YU, Jevrejska opština Banja Luka se zvanično ponovo aktivirala u Republici Srpskoj 2002. godine kao Udruženje Jevreja Banja Luke. Isto je ishodišno vezano za Jevrejsku opštinu Banja Luka definitivno registrovana kao vjerska zajednica 2005. na nivo Bosne iHercegovine a, u želji da se pripadnici u osnovi prilagode novonastalom aktualnom trenutku tranzicijske preobrazbe društva koje je je na sceni nakon raspada ex YU i to sa dvostrukom ulogom pripadnika Jevrejske opštine i funkcije nacionalne manjine koja je ne raskidiivo vezana za judaizam /Od postanka pa do danas promjenismo mnoga carstva, a iz kolijevke naših predaka ponesosmo vjeru, običaje, jezik i nadu u bolje sutra.

I ako vjekovno, generacijski živimo u galutu /dijaspori/ na prostorima Bosanske Krajine i pripadamo narodu ovih prostora, od postanka tj. formiranja Jevrejske opštine Banja Luke 1848. godine, pa do naših dana nastojimo da sačuvamo svu uspomenu na naše pretke i otrgnemo od zaborava minimum vjerske i kulturne tradicije jevreja koji su vjekovno bitisali u gradu na Vrbasu –Banja Luci, što je i osnovni moto postojanja i opstanka naše opštine.

To se ogleda kroz našu aktivnost i potrebu, saobrazno trenutku realnosti, obilježavanju tradicionalnih jevrejskih praznika /biblijske trilogije hodočasnih praznika Pesaha, praznika oslobođenja i izbavljenja iz egipatskog ropstva, Šavuot praznika sječanja na Mojsijevo primanje deset božiji zapovjedi na brdu Sinaj i Sukota, praznika sječanjanja na 40 godišnje lutanje hebreja pustinjom i njihovo življenje u kolibama (heb suka-koliba) Obilježavanje Roš ha-šana-jevrejske nove godine je tradicionalno, kao sjećanje na božije stvaranje svijet a nakon Potopa. Sa Novom godinom počinje period od deset dana, poznatiji kao dani pokajanja- Jamim noraim /dani molitve i pokajanja/, a deseti dan Jom Kipur, dan priznanja /Viduj/ i molitve Bogu za oproštaj, a ujedno i dan posta /suzdržavanja od svega životnog/ Obilježavanje Purima kao sječanja na opstanak jevrejskog naroda i izbavljenje iz perzijanskog ropstva, i Hanuke praznika svjetlosti i slobode od helena i helenizma /asimilacije i nametanja grčke kulture i vjere.

Sve to je još uvijek malo za vjeru, sjećanje i istinu Nakon otvaranja kancelarije jevrejske opštine Banja Luka , kao izraza dobre volje grada 2003 godine, otvorila i mogućnost planske aktivnosti sa osvrtom na humanitarni rad i socijalnu skrb naših članova koji i u samom ratu u ex Yu od 1992. godine ni u jednom času nije bio upitan zahvaljujući cedaki svjetske jevrejske zajednice, što je dovelo do opstanka i ostanka Jevreja u Banja Luci, kao i generacijskog buđenja nacionalne svijest i o jevrejskoj pripadnosti na kojoj sve više treba raditi i istarajati radi pravilnog usmjerava nja mladih koji čine vitalitet i nadpolovičnu većinu našeg članstva čiji broj u 2009. god iznosi 90, mada objektivno u samom grad u postoji izvjestan broj jevreja koji i dalje skrivaju svoje jevrejsko porijeklo, iz sebi poznatih razloga.

Postoje mnoge ideje o daljem razvoju zajednice, koja je opstala za vreme ovog nestretnog rata u Ex Yu, prvenstveno zahvaljujuči i moralnoj i materijalnoj pomoći Svjetske jevrejske zajednice, koja je upravo ovim gestom milosrđa, cedake dovela do ostanka malobrojnih banjalučkih jevreja i opstanka Jevrejske opštine Banja Luka čija je brojnost Božijom voljom, zbog činjenice mješanih brakova, rasla nakon migracije stanovništva sa ratom pogođenih područja ex Yu.

Broji 88 članova od kojih jedna trećina ima svoje jevrejsko porijeklo, dok ostali kao dio porodica su se priključili našoj zajednici i u mnogome doprinose njenoj stabilnosti. To se dogodilo i uz rat 1992. godine kada se osnovalo društvo jevrejsko-srpskog prijateljstva radi približavanja porodica u nevolji i podsječanja na zajedničke muke, patnje i stradanja Jevreja i Srba u koncentracijskim logorima NDH za vrijeme II Svjetskog rata. Međutim društvo je sada stišavanjem ratne opcije izgubilo na svom značaju.

Stoga se pristupilo jedino mogućem registraciji Udruženja Jevreja Banja Luke jer nedostatak demokratije i kruti nacionalstičkih zakoni nisu dozvoljavali postratnu verifikaciju Jevrejske opštine Banja Luka. Udruženje Jevreja Banja Luka je sukladno zakonima o nacionalnim manjinama osnovano 2002. godine, radi uspostave nacionalne opcije Isrela, te preko Saveza nacionalnih manjina svojim aktivnim radom na izradi projekata u cilju održanje kulture i tradicije Jevreja na ovim prostorima Bos. Krajine, ostvarilo komunikaciju na lokalnom i gradskom nivou.

Konačno 2005. dolazi do zvanične registracije Jevrejske opštine Banja Lukana nivou BIH, kao vjerske zajednice kojoj se priznaje kontinuitet pravnog lica i status vjerske zajednice, čija vjerska komponenta ako Bog da treba da vrati Toru na ove prostore u onom obliku koji je moguć. Oko 50% članstva čine mladi ispod 35 godina i koju su mahom za vrijeme rata ex Yu bili večinom u kibucima u Israelu i po ratu se vratili i sada traže sebe i potvrdu Jevrejskog nacionalnog identiteta kroz povrat imovine i sada već izvjesnu izgradnju Jevrejskog kulturnog doma sa sinagogom koji treba da se desi u 2010. godini, a koji je bio u B. Luci i pre II Svjetskog rata od 1937. godine.

Ovo sve neka bude naš blagoslov od krunske važnosti upučen Velikom kralju naše sudbine /» Jevarehe ha Adonaj vejiš mereha » /Berešit XIV, 19 -47-7/

Shalom