Protjerivanje aškenaskih Jevreja iz srednje i istočne Evrope, egzodus sefarda sa Pirinejskog poluostrva zbog navodnog neprihvatanja hrišćanstva i pojava Otomanske imperije na Balkanu ključni su istorijski momenti za prekretnicu u razvoju jevrejstva i judaizma na Balkanskom poluotoku. Blagonaklonost turskih sultana prema Jevrejima postoja je mnogo prije stupanja turskih trupa na evropsko tlo, zbog njihove naobrazbe i poznavanja zanata i trgovine a i mnogo većeg povjerenja i koje su Turci pokazivali prema njima u odnosu na hrišćanske podanike, tim prije što je sukob sa Evropom bio na pomolu. Istovremeno, Porta do 1552, nakon osvajanja Balkana, osvaja i cijelo Podunavlje, što ima pozitivan učinak na širenju međunarodne trgovine. Stvaranje jedinstvenog balkanskog tržišta se vremenski podudara sa visokom koncentracijom Jevreja u Grčkoj i Turskoj, što donosi svježu krv na planu kuture i prosvetiteljstva (Solun i Carigrad).

Karta B. Luke  na prelazu 18 i 19 vijeka

„Jevreji koji žive u Turskoj govore četiri do pet jezika, a ima više njih koji govore i deset, pa i dvanaest. Oni koji su došli iz Španije, Ugarske i Češke naučili su svoju djecu jeziku tih zemalja, a zatim su njihova djeca naučila jezik naroda na kojem moraju da razgovaraju: grčki, turski, arapski, latinski, njemački, slovenski, jevrejski i talijanski“, pisao je Pjer Belon, koji je boravio na Levantu sredinom XVI v.[1] Unatoč konstantnim ratnim previranjima između Levanta s jedne, te Španije, Italije, Mletačke republike i Austro-Ugarske s druge strane, otvaranje Podunavlja i Balkana na planu međunarodne trgovine preko luka Italije i Dalmacije, zbog nepostojanja strogo definisanih carinskih granica bilo je u stalnom usponu. Dubrovački trgovci na prelazu iz XVI u XVII vijek polako prepuštaju primat jevrejskim trgovcima iz Levanta, koji nameću jaku konkurenciju zahvaljujući postojećim poslovnim vezama Jevreja koji su živjeli s obe strane trgovačkog polja. Ta situacija je još više pogoršana po Dubrovnik nakon sukoba Mletačke republike i Španije, kada većina levantskih trgovaca upućuje robu preko splitske luke, koja narednih godina, otvaranjem pristaništa i lazareta sa magacinskim prostorom, dobija sve više na značaju. Velike zasluge u tome pripadaju levantskom maranu, trgovcu, Jevrejinu Danijelu Rodriguezu, koga za uzvrat mletački dužd Alojzije Mocenigo 1573. dekretom imenuje za konzula židovskog naroda u Splitu.[2] Njegove zasluge su se odnosile na uspostavu primirja između Turske i Mletaka u cilju poboljšanja trgovine. Zahvaljujući svojoj sposobnosti, on uspijeva da pridobije za židovske trgovce i zanatlije mogućnost posjedovanja nekretnina, slobode kretanja i poslovanja duž splitskog zaleđa, što nedvojbeno ukazuje na izrazitu demokratičnost i vjersku toleranciju Venecije koja je u to vrijeme bila nezamisliva za Evropu. Venecija je u korist svog trgovačkog benefita praktično kolonizirala Jevreje. Djelo Rodriga kao diplomatskog posrednika u potpunosti nastavlja kasnije Jevrejin Josef Penzo, koji je u ono vrijeme, ne samo za banjolučke jevrejske trgovce, odigrao ogromnu ulogu u razvoju trgovine između Banje Luke, Splita i Dubrovnika kao tranzita prema Veneciji i Evropi. Opravdanost ovih tvrdnji i spominjanje imena splitskih Jevreja sa širokom slobodom kretanja u neposrednoj blizini Bosanskog pašaluka, ogleda se u tome što je Bosanska Krajina još od druge polovine XIV vijeka bila prostrano područje od Splita do Livna i Mileševa, sa otvorenom putnom komunikacijom između Solina i Bosanskog pašaluka, koja je uspostavljena još 1580. g. O jačini i složenosti trgovačkih veza Bosne toga vre- mena govori jedan spisak građana rudarskog mjesta Srebrenice, iz Arhiva grada Dubrovnika iz XV v., koji, uz spominjanje izvjesnog Jevrejina Rajka de Isaka, upućuje na to da su Jevreji već tada bili rasprostranjeni u Bosni kao predstavnici velikih dubrovačkih trgovačkih kuća u gotovo svim većim rudarskim mjestima Bosanskog sandžaka.

Hahambaša – nadrabin u BiH 18. vijek

Analogno ovome je otkriće jevrejskog nadgrobnog spomenika iz XVII vijeka u blizini Banjalučkog sandžaka, tačnije u Derventskom okrugu (Plehan) i stećka iz Velikog Prnjavora, koji upućuje na to da se radi o mletačkom Jevrejinu trgovcu.[3] Sve su ove tvrdnje o prisustvu jednog broja Jevreja trgovaca u i oko Banje Luke krajem XVI vijeka zasnovane na mnogim činjenicama koje nalaze svoje indikativno uporište u istorijskim arhivama gradova Dubrovnika i Splita. Koristeći arhivsku građu grada Dubrovnika za prikaz privrednih prilika u Banjoj Luci tokom XVI vijeka, Bogumil Hrabak je napisao: „Pojedinačno bilo je u Banjoj Luci od 80-tih godina XVI vijeka stalno naseljenih Jevreja trgovaca, a vjerovatno i ljekara. Ipak Jevreji nisu toliko karakteristični za banjalučku čaršiju koliko za sarajevsku“.[4] Bogumil Hrabak nadalje spominje imena dvojice jevrejskih trgovaca iz Banje Luke, nekog Jusufa (najverovatnije Jozefa) i Baruha. Ovo se podudara sa naglim privrednim razvojem grada na Vrbasu u drugoj polovini XVI vijeka, odmah nakon premještanja sjedišta Bosanskog sandžaka u Banju Luku u doba vladavine Ferhad-paše Sokolovića, koji 1579. godine podiže čuvenu banjalučku džamiju Ferhadiju. Pisanih dokumenata o prisustvu većeg broja Jevreja u Banjoj Luci na prelazu iz XVI u XVII vijek nema, ali o početnom prisustvu manjeg broja Jevreja trgovaca, kao što vidimo, ima. Pošto je veletrgovina Splita tog vremena bila većinom u rukama Mlečana i Turaka, čije su teritorije dopirale do splitskog zaleđa, splitski Jevreji u početku preuzimaju ulogu sitnih trgovaca posrednika i podanika sa obje strane. Splitski knez Giacomo Michiel se bezuspješno žalio Mlečanima kako splitskih Jevreja ima posvuda i da većinom ne žive u getu zbog svojih trgovačkih veza sa unutrašnjošću i da naprosto nikako ne doprinose razvoju trgovine splitske skele, nego čak vrše ulogu turskih uhoda jer se mogu nesmetano kretati i baviti se trgovinom u njihovom sandžaku. Od trideset židovskih porodica koje su u XVI vijeku živjele u Splitu, većina je zbog nemogućnosti bavljenja velikom tranzitnom trgovinom držala male trgovačke radnje u gradu, nabavljajući robu od Židova veletrgovaca sa Istoka i Zapada, koju bi kasnije prodavali trgovcima i goničima karavana. Vid Morpurgo[5] je sakupio stotine dokumenata tog vremena koji govore o ključnoj ulozi Židova i Danijela Rodriga za razvoj pristaništa i lazareta u Splitu, a koji nesumnjivo upućuju na to da je upravo razvoj žive trgovine u Splitu i oko njega i dalje prema unutrašnjosti, bio jedan od ključnih momenata za prvobitni dolazak Jevreja u Banju Luku.

Hrabak navodi da su neki Jevreji krajem XVI vijeka došli u Banju Luku iz Splita i da je jedan Jevrejin ljekar u pomenutom periodu upućen iz Dubrovnika i da je u gradu na Vrbasu okončao svoj život. I. Pederin u jednom svom radu navodi da je „generalni providur Dalmacije Francesco Zen 1633. godine poslao svog poklisara Jozefa Pensu bosanskom paši u Banju Luku radi uspostave širih trgovačkih veza sa splitskom lukom i lazaretom i eventualnim otvaranjem namjenskog predstavništva u Banjoj Luci. Sam Jozef Penso, jevrejski trgovac iz Splita, bio je 1630. glavni savjetnik mletačkih guvernera Dalmacije i ključni čovjek za organizaciju tranzitne trgovine sa Bosnom i bosanskim trgovcima, prvenstveno Jevrejima, na koje je svim silama uticao i tražio da se služe samo splitskom lukom.[6] Bila je to gotovo mrtva trka za svaki karavan između Dubrovnika i Splita, potom i turske Makarske, kao luke koja se nameće u jevrejskom monopolu tranzitne trgovine žitom, te iz Bosne, gdje su Mlečani preko Jozefa Pensa i njegovog pritiska na jevrejske trgovce na sve načine nastojali da održe nivo trgovine preko Splita i splitske skele.

Pijaca Govedarnica u Banja Luci početkom 19. vjeka

Uticaj sarajevskih Jevreja trgovaca, koji su podržavali trgovačke veze sa lučkim gradovima na obali Jadranskog mora, bio je ogroman i primorao je Pensa da putuje i za Sarajevo. Svi ovi navodi iz dokumenata arhiva u Banjoj Luci, Splitu i Dubrovniku pružaju jako dobar uvid u organizaciju tranzitne trgovine i složene trgovačke mreže rasprostranjene duž puteva i raskrsnica između Soluna, Carigrada, Sarajeva, Banje Luke, Splita i Venecije i gradova sjeverne Evrope. Interesantno je u vezi s tim napomenuti da kod mnogih istoričara postoje podijeljena mišljenja o dolasku, boravku i pravcu kretanja sefardskih Jevreja u unutrašnjosti Bosne nakon egzodusa sa Pirinejskog poluostrva. Čini nam se da, što se tiče dolaska Jevreja u Banju Luku, obe teorije mogu biti prihvaćene, s tim što je dolazak Jevreja u Banju Luku u manjem broju na prelazu XVI u XVII v. vezan za razvoj trgovine preko Splita i Dubrovnika, a veći broj je vezan za slabljenje lučke trgovine zbog pada Venecije 1797. g., što početkom XIX v. dovodi do većeg iseljavanja Jevreja iz dalmatinskih gradova prema unutrašnjosti Bosne i Hrvatske. Masovniji dolazak sefardskih Jevreja u Banju Luku početkom XIX vijeka iz pravca Sarajeva, Skoplja i Bitolja je vezan za postemancipacioni period Jevreja u Bosni nakon donošenja fermana sultana Abdul Medžida 1840. godine, kojim su priznata građanska prava i Jevrejima i hrišćanima, uz mogućnost podizanja vjerskih objekata, sinagoga i crkava, te otvaranje osnovnih i srednjih škola na postojećim jezicima.

Masovniji dolazak aškenaskih Jevreja u Banju Luku je vezan za sve drakonske zakone cara Josifa II uz ograničenje naseljavanja i boravka Jevreja na zemlji pod vlašću Austro-Ugarske i aneksiju Bosne i Hercegovine u drugoj polovini XIX vijeka. Zbog svog izuzetnog geostrateškog značaja unutar tromeđe između mletačke Dalmacije, Ugarske, Posavine i Bosanskog sandžaka, Banja Luka je sve više bila izložena stalnim pritiscima i sukobima suprotstavljenih strana. Jedini mogući prodor turske vojske preko Like i Korduna u austrijsku Krajinu i dalje u Evropu je vrbaski pojas. U stalni vojni sastav obe vojne krajine ulazilo je domaće stanovništvo. Upravo ta istorijska činjenica, zbog velikog broja gradina i utvrda oko prilaza gradu na Vrbasu, izdvaja Banju Luku kao jedno od najjačih uporišta turske vojske, od velikog strateškog značaja za Portu, sa napomenom da je već 1573. godine, u doba vladavine Ferhad-paše Sokolovića, centar Bosanskog pašaluka iz Travnika premješten u grad na Vrbasu.

Upravo te godine počinje nagli razvoj banjolučke čaršije, praćen razvojem zanatstva i trgovine, porastom broja stanovnika i urbanom izgradnjom. Prema utvrđenim podacima, razvoj grada počinje u Gornjem šeheru, najstarijem turskom naselju, gdje se nalaze ljekovita topla sumporna vrela i izvorišta vode kraj Vrbasa, koja su poznata od doba Rima i kao takva korišćena u ljekovite svrhe. Daljnji razvoj banjolučke čaršije prema Donjem šeheru se prvobitno odvija sa desne strane Vrbasa, da bi tek u drugoj polovini XVI vijeka počeo i sa lijeve strane, a naročito u doba Ferhad-paše Sokolovića[7], koji je 1579. podigao izrazito lijepu, u svijetu pominjanu džamiju Ferhadiju.

Prema istorijskom predanju džamiju je podigao od novca u vrijednosti od 30.000 dukata, koje je dobio kao otkupninu za sina austrijskog generala Eberharda Auerspergera, koga je zarobio u bici kod Siska. Za njegovo ime je vezano podizanje banjalučkog Bezistana, procvat zanatstva i trgovine, te osnivanje vakufskog dobra od koga se izdržavalo oko 50 džamija, koliko ih je postojalo u tursko vrijeme u Banjoj Luci. U gradu na Vrbasu se od druge polovine XVI vijeka izdvaja espap banjolučkih zanatlija, naročito izrada predmeta, odjeće i obuće od kože, čoje i krzna, te nakita od srebra i zlata. U okviru šeherske čaršije otvoren je veliki broj malih zanatskih i trgovačkih dućana. Od zanata na prvom mjestu se izdvaja tabačko-kožarski[8], koji se bavio izradom tabaka (četvrtastih komada štavljene kože), koji su druge zanatlije (opančari, obućari, oputari) dorađivali i od njih izrađivali razne predmete za potrebe vojske i raje.[9] Od drugih zanatlija najviše je bilo kovača, limara, terzija, sitara, krojača, pekara, mesara, piljara i travara, te vidimo da raznovrsnost zanata nije manjkala. Posebno je bila razvijena mlinarska struka sa mlinovima na rijeci Vrbas za mljevenje žita iz banjolučke žitnice Lijevče polja, kao i pilane u Gornjem šeheru.

Mnogi putopisci XVII vijeka ističu Banju Luku kao veliko i napredno mjesto sa turskom vojnom upravom. Očevici su pričali da je šeherska čaršija sa pijacom govedarnicom i tvrđavom Kastel, u okviru koje je nešto kasnije podignut i hamam (javno kupatilo), bila življa i ljepša od same sarajevske Baš-čaršije.

U Banjoj Luci je već u prvoj polovini XVII vijeka otvorena javna biblioteka, što govori o stepenu kulturnog napretka grada.

Pisanih tragova o prisustvu i određenom mjestu (čifutana[10]) stalno naseljenih Jevreja u Banjoj Luci u XVII vijeku nema, ali se na osnovu kasnijih lokacija izgrađenih jevrejskih kuća može pretpostaviti da je bila u neposrednoj blizini Govedarnice i Bezistana. Jevreji se prvobitno javljaju među trgovcima, a tek poslije, sticanjem potrebnih uslova, dovode i ostali dio porodice.

Potporu za ovakve tvrdnje nalazimo i u radovima prof. Jorje Tadića, u kojima autor, govoreći o značaju Jevreja za razvoj splitske luke u XVI i XVII vi- jeku, navodi da je splitski Jevrejin Josef Penso kao mletački konzul u više navrata posredovao kod bosanskog paše u Banjoj Luci da se trgovina obavlja isključivo preko splitske luke, vršeći pri tome dodatni pritisak na trgovce sunarodnike. Banjolučki Jevreji trgovci su 1713. uputili pismo francuskoj vladi s molbom da jednog od njih postavi za francuskog trgovačkog konzula, kako bi bili u prilici da trguju sa okolnim zemljama zapadne Evrope.[11]

Razvitak grada Banje Luke i njen prelaz iz male bosanske kasabe u veliku trgovačku čaršiju sa 4.000 kuća, većinom drvenom šindrom pokrivenih, iako poznati turski putopisac XVII vijeka Evlija Čelebija navodi dosta sumnjiv broj od 13.000 kuća, treba posmatrati u okviru međusobne trgovačke povezanosti gradova Bosne sa stvaranjem i rasporedom područja koja su za njih ekonomski bila vezana. Ogroman doprinos u formiranju ovih područja imaju levantski Jevreji, koji su u prvih sto godina vladavine Porte na Balkanu preuzeli gotovo svu njenu spoljnu i unutrašnju trgovinu. Za vrijeme osmanlija u Bosni su se po brzom razvoju i većoj koncentraciji Jevreja isticala samo četiri mjesta: Sarajevo, Travnik, Banja Luka i Bijeljina. Slijedeći novotrasirane privredne puteve, Jevreji iz većih mjesta prelaze u manja provincijska mjesta, te iz Banje Luke prelaze u Prijedor, Sanski Most, Novi Grad i Bihać. No kako je Banja Luka u to vrijeme bila centar Bosanskog sandžaka i igrala ulogu izuzetno jakog vojno-administrativnog središta u sistemu Turske, granice njenog trgovačkog područja su dopirale duboko u Otomansku imperiju, sa jedne strane do Soluna i Carigrada, preko Bosne i Srbije, sa druge strane preko Ugarske i Hrvatske do Pešte i Beča i sa treće preko Dalmacije, morem do Venecije i zapadne Evrope. Pored svih prirodnih pogodnosti, demografske naseljenosti i postojeće mreže puteva, impulsi za razvoj banjolučke čaršije su sve više dolazili od lokalne razvijenosti zanata i njihove široke palete proizvoda za vojne i civilne svrhe. Tu naročito treba istaći proizvodnju i promet žitom, zbog blizine Lijevča polja, koje je po tom bogatstvu nazvano „ambar od Bosne“, potom trgovinu vunom, kožom i kožnim proizvodima, prodaju krupne i sitne stoke i raznih zanatskih proizvoda. Dok se povezivanje i stvaranje trgovačkih sistema u svijetu obavlja u skladu sa uslovima proizvodnje i poslovanja, te privrednom politikom gradova i država, u Otomanskoj imperiji povezivanje trgovaca se vrši na vjerskoj i etničkoj osnovi. Jedini pravni regulatori, kako društvenog tako i privrednog života u Bosni za vrijeme Turaka, bili su islamski kanuni – zakoni, prema kojima su postojala dva osnovna društvena staleža. Prvi su sačinjavali askeri, vojni stalež, koji su činili feudalci valije, veziri, muteselimi, age i begovi, kao predstavnici raznih nivoa turske vlasti, te kompletna vojna i vjerska oligarhija. Sve ostalo je otpadalo na sitnu raju koja je svojim radom u potpunosti morala izdržavati askere. U svemu tome i Jevreji su, zbog svojih specifičnih usluga turskoj državi, uvijek bili povlašćeni društveni međusloj sa određenim privilegijama u odnosu na potlačenu raju, koja je bila u vrlo nezavidnom položaju. No kako je Bosna bila periferni dio, koji je Porta zbog učestalih napada Ugara i Mlečana sve teže mogla braniti, te početne privilegije su se postepeno izgubile i Jevreji su bili prinuđeni plaćati svoj danak.

Kanunima je praktično sve bilo definisano, počev od načina oblačenja i ponašanja nemuslimana na javnim mjestima, pa do toga da se Jevrejima i hrišćanima u pokorenim zemljama brani obnova i izgradnja vjerskih objekata. U namete turske lokalne vlasti spadale su i radne obaveze raje (izgradnja utvrda, mostova, popravka puteva i sl.) i novčana davanja (bedel).[12] S obzirom na to da je početkom XIX vijeka broj Jevreja sa stalnim boravištem u Banjoj Luci bio neznatan, oni tim izdvajanjima nisu još uvijek podlijegali, za razliku od sarajevskih, koji su, kako stoji u pinekasima (protokoli matične opštine), putem taksita (novčanog nameta u korist vezira) i raznih poklona (peškeša), to uveliko činili.[13]

Drveni most preko rijeke Vrbasa u 16. vijeku

Sve funkcije banjolučke tranzitne i lokalne trgovine su, osim ekonomskog momenta u razvoju Turske, u suštini stvari prvenstveno zavisile od političkih i ratnih promjena, koje su ponekad za Banju Luku imale kobne posljedice. Tu se prije svega misli na prenošenje sjedišta Bosanskog pašaluka i beglerbegluka iz Banje Luke u Sarajevo 1639. godine, koji je u kratkom prelaznom vremenskom periodu naprosto usporio i zakočio njen daljnji razvoj i doveo do pada broja stanovnika, a potom i na nenadane upade austrijskih trupa koje su pljačkale, palile i pustošile pojedine dijelove grada Banje Luke.

Unatoč miru sklopljenom u Sremskim Karlovcima 1699. godine, upadi austrijske vojske na ove teritorije kao granični pojas prema ugarskoj Hrvatskoj i mletačkoj Dalmaciji, bili su učestali i nagovještavali su njen skorašnji dolazak. Zajedničkim snagama austrijske i ruske trupe 1788. godine, potpomognute manjim brojem pobunjenih masa (Bosanska regimenta) protiv turskog zuluma, nastoje osvojiti Bosnu. U vezi s tim se kao presudna izdvaja Dubička bitka, poslije koje su se, zbog pretrpljenog poraza, austrijske trupe morale povući do Save. U čast izginule Bosanske regimente, koja je ratovala na austrijskoj strani, Austrija je kao izraz i spomen zahvalnosti mnogim svojim ulicama i trgovima dala bosanske nazive.

Turska već početkom XIX vijeka pronalazi svog saveznika u Napoleonu. Požunskim mirom 1805. g. Napoleon od Austrije dobija Veneciju i Dalmaciju, a za generalnog providura Dalmacije je postavljena istaknuta ličnost naprednih nazora, Mlečanin Vicko Dandolo, koji za svoje zasluge od Napoleona dobija titulu kneza. Vicko Dandolo je bio sin Andrea Marije Dandola, pokrštenog Židova Danijela Serne.[14]

Napoleon aktivno pomaže Turcima u suzbijanju ustanaka u Bosni i Srbiji. Zbog velikih ratnih previranja, bolesti, kuge i svakakvih nameta askera prema raji, vremenom se u Bosni stvorio front opšteg narodnog nezadovoljstva prema korumpiranim lokalnim turskim glavešinama, koji su se do te mjere osilili i oteli svakoj kontroli, da zapadnu Bosnu, kao periferno područje imperije, ni sama carigradska vlast, sve više okupirana ratnim neprilikama, nije mogla kontrolisati. Sva ratna previranja i ratovi koje je Otomanska imperija vodila sa austrijskim trupama cara Josipa II i ruske carice Katarine Velike na prelazu XVIII i XIX vijeka, iako su ova područja činila nestabilnim, nisu mogla da zaustave daljnji privredni i kulturni razvoj Banje Luke. U svemu tome presudan je bio ekonomski momenat, koji je doveo do naglog porasta trgovine i učvršćenja kontinentalnih trgovačkih veza. Zbog ratnih prilika u širem regionu, te u potrazi za stabilnijim zonama trgovine i poslovanja, u Banju Luku se doseljava novo stanovništvo. U Banju Luku, koja se sve više pretvarala u naprednu čaršiju, iz Sarajeva se doselio i nešto veći broj jevrejskih porodica.

Pod pritiskom velikih sila Turska pristupa ključnim reformama u Bosni. Godine 1840. sultan Abdul Medžid donosi Hatišerif kojim se ukida stari feudalni sistem i proklamuje zakonska jednakost za sve građane turske države, bez obzira na vjersku i nacionalnu pripadnost. Time su osnažena i prava na izgradnju vjerskih domova (sinagoga i crkava) i otvaranje škola, što je ključni momenat koji je u mnogome doprinio daljnjem razvoju i emancipaciji Jevreja i jevrejskih opština u bosanskim gradovima. Rezultat toga je povećan broj Jevreja u Banjoj Luci polovinom XIX vijeka. Potvrdu za ovo nalazimo u svjedočanstvima koje je ostavio prof. Stojan Bjelić, u kojima tvrdi da je Salamon Haima Poljokan, stigavši 1860. g. u Banju Luku, tu zatekao trojicu istovjeraca, starosjedilaca, nekoga Baruha, Isaka Papu zvanog Papić i Mentu Levija, blagajnika u Jevrejskoj opštini sefardskog obreda, koja je osnovana 1848. godine.[15] Sa ovom tvrdnjom je gotovo saglasan i B. Pinto, po kome je Jevrejska opština u Banjoj Luci utemeljena već oko 1850. godine.[16], što ide u prilog tome da je podatak S Bjelića o datumu formiranja jevrejske opštine u Banjoj Luci, uz neke male korekcije, pouzdan.

Tu saglasnost potvrđuje i Galib Šljivo, koji prenosi zapis iz Arhiva Bosne i Hercegovine iz kojeg se može zaključiti da su već početkom 1850. godine Jevreji u Banjoj Luci bili organizovani.[17]

S obzirom na izneseno, proizlazi da su osnivači nešto brojnije Jevrejske opštine sefardskog obreda u Banjoj Luci bili spomenuta četvorica Jevreja: Baruh[18], Isak Papo, Mento Levi i Salamon Poljokan, trgovac. Ova doseljavanja Jevreja u Banju Luku poklapaju se sa dosta teškim uslovima života Jevreja u Srbiji, koja je donošenjem zakona o zabrani stanovanja Jevreja u unutrašnjosti dovela do nenadanih pokrštavanja i migracije Jevreja iz Srbije prema Zemunu[19] i Bosni.

„Albanija“, kuca trgovca Tome Radulovica, izgradena 1862. godine, prva je kuca izgradena nakon probijanja glavne ulice 1860. godine. U tursko doba bila je najveca kuca u Banjaluci. Na spratu je bio smjesten austrijski konzulat, a prizemlje je iznajmljeno jevrejskim trgovcima Moricu i Bernardu Kastlu koji su vodili trgovinu. Po njemu je ovaj prostor i nazvan Kastelov cosak. „Albanija“ je imala odlucujuci uticaj na projektovanje Gospodske ulice. Srusena je 1957. godine radi uredenja prostora. Na njenom mjestu kasnije je izgraden neboder. Snimak iz 1941. godine.

Već 1860. godine osnovana Alliance Izraelite Universelle, sa nizom svojih škola na Balkanu, bori se za građanska prava i emancipaciju Jevreja u Evropi, i na Berlinskom kongresu 1878. godine postavlja pitanje građanskih prava Jevreja na Balkanu. Prvodošli Jevreji Banje Luke dočekani su od strane muslimanskog življa sa dozom nepovjerenja, pa se u početku nisu mogli naseliti u samoj banjalučkoj čaršiji, nego su na kratko vrijeme prinuđeni da stanuju u hanovima (Šibića han). Živjeli su povučeno i izdvojeno, u manjim grupama, upućeni jedni na druge zbog međusobne komunikacije na maternjem jevrejsko-španskom jeziku (judeo-espanjol), sa obiljem izraza iz turskog i italijanskog jezika, kojim su dopunjavali pojedine praznine u jevrejskom, koji je i kao takav i dalje bio u svemu dominantan. Početna neizvjesnost oko mjesta boravka je bila kratkog vijeka i njihov broj se u narednom periodu znatno povećava. To se vidi iz popisa stanovništva iz 1870. godine, prezentiranog od strane Galiba Šljive, koji navodi da je već te godine u Banjoj Luci djelovala jevrejska škola sa deset đaka. Na osnovu turskih izvora ovaj podatak potvrđuje i zagrebački list „Obzor“, koji 1878. godine objavljuje podatak o radu židovske škole sa 23 dječaka[20], pri sefardskoj sinagogi, podignutoj 1870. g. na lijevoj obali rijeke Crkvene (lokacija današnje tržnice).[21] Osnovna jevrejska škola u Banjoj Luci, u kojoj đaci stiču prvi stepen tradicionalnog jevrejskog obrazovanja, djelovala je po tipu hedera[22], a mogla su da je pohađaju samo muška djeca. Njeno postojanje na indirektan način govori o relativnoj brojnosti članova jevrejske opštine.

Do vremena austrougarske okupacije 1878. godine u Banjoj Luci je, uz domicilno stanovništvo, živjela isključivo etnička skupina Jevreja sefarda, porijeklom iz Španije i Portugala.[23] Njihova glavna zanimanja, zahvaljujući obučenosti i poznavanju jezika, prije svega su zantstvo i trgovina. Zanatstvu su se posvećivali relativno siromašniji, dok su oni sa nešto više novca mahom vršili posredničke i trgovačke poslove. Dijapazon njihove zastupljenosti u zanatima je bio dosta širok, ali je broj Jevreja naročito primjetan u domenu krojača, obućara, kožara, opančara, krznara, stolara, limara, farbara, građevinskih preduzetnika, instalatera vode, elektrike i grijanja, gravera, optičara, juvelira, časovničara, ugostitelja, poslastičara, mesara, fotografa, kinooperatera, knjigovezaca. Bio je to zanat malog opsega, orijentalan, obavljan na najprostiji način, ručnim alatom, a novi izumi i mašine nisu još uvijek bili poznati, što ga je bitno odvajalo od zapadnoevropskog. Ipak, bili su to manufakturni proizvodi koji su svojom kvalitetom bili daleko ispred fabričkih sa sjevera i zapada Evrope, jer su zanatlije općenito u Bosni i Hercegovini pokazivali mnogo više razumijevanja i ukusa pri njihovoj izradi za potrebe vojske i širokih narodnih masa. Iako Porta nije imala nikakve zakonske propise u oblasti privrednog rada, sem propisa o upotrebi parnih kotlova i o radu gostionica i štamparija, broj zanata u Banjoj Luci se jako brzo uvećavao, tako da su zanatlije vremenom predstavljale najbrojniji stalež varoške privrede. Osnov zanata je bio u esnafskoj organizaciji, koja je regulisala kompletan status zanata i međusobne odnose između zanata po pitanju produkcije roba i obrazovanja kadra i radne snage. Esnafsko uređenje je pružalo sve garancije da se zanatom može baviti samo onaj koji ga je izučio, čime je zanatsko pitanje bilo dovoljno zaštićeno i srećno riješeno. Esnafi su uticali na tehniku produkcije i nadzirali kvantitet i kvalitet roba.

Čitava Bosna i Hercegovina je bila jedno veliko polje rada tadašnjih zanatlija koji su svojim proizvodima i uvođenjem kategorije putujućih majstora pokrivali sve potrebe stanovništva, kako u čaršijama tako i na selima. U onom času kada je Bosna i Hercegovina privredno pripojena Austro-Ugarskoj, sve se iz temelja mijenja. Započela je velika utakmica između zanatske i mašinske proizvodnje, koja je, imajući u vidu promjene u navikama stanovništva, vremenom dovela do postepenog gašenja pojedinih zanata ili do njihove tehničke prilagodbe novim uslovima proizvodnje. Time je od 1878. godine i dolaska Austro-Ugarske, za ovo područje započeo iz osnova nov ekonomski period koji je doveo do opšteg preporoda u oblasti zanatstva i trgovine. Aktivnim učešćem u zanatstvu i trgovini Jevreji su dali veliki doprinos razvoju kapitalističke privrede i širenju uticaja zapadne Evrope u gradu na Vrbasu. Na polju trgovine, kao svom osnovnom zanimanju, Jevreji su bili među prvima na terenu balkanskih Slovena, a bez sumnje prvi u oblasti spoljne trgovine većeg obima. Njihova prisutnost diljem svijeta je omogućila brz razvoj i uspostavljanje interkontinetalnih trgovačkih veza i poslovanja sa sunarodnicima na istom maternjem jeziku, što je za ono vrijeme bilo nepojmljivo ali apsolutno svrsishodno. I. Šlang kaže: “Jevreji su srazmjerno njihovom broju jače zastupljeni u merkantilnoj struci nego Srbi. Pošto su silom prilika isključeni iz konkurencije u strukama težaka, državnih činovnika i oficira, prirodno je da se kao varoški element moraju koristiti slobodnom trgovinom i slobodnim profesijama, tražeći polje rada tamo gdje ga mogu naći“.[24]

Jevrejski trgovci rade po oprobanom i provjerenom sistemu i ozbiljno shvataju svoj položaj u trgovini. Započinju u selu ili maloj varošici, a zatim nastoje čim prije, sticanjem finansijskih prilika, da se prebace u veće gradove. Ne ulažu sav kapital u jedan oblik investicija, nego nastoje da jedan dio preostalih sredstava plasiraju u druge oblike koji imaju perspektivu. Često putuju i po više mjeseci borave u velikim privrednim centrima Evrope i nastoje da sa poznanicima i srodnicima koji vode eminentne firme i preduzeća uspostave što prisnije veze, što istovremeno pojačava njihove ambicije na poslovnom planu. Takav pristup trgovinskim poslovima, uz poznavanje više stranih jezika, bezuslovno je doveo do opšteg privrednog progresa regiona. Nakon prekida državno-pravnih veza sa Carigradom, uspostavom austrougarske vlasti otvaraju se nova trgovačka polja i dolazi do nagle preorijentacije i širenja trgovinskih veza i njihovih puteva preko Pešte i Beča prema centru Evrope i dalje. Dosadašnji uticaji turskih centara Soluna i Carigrada i mletačke Venecije na tranzitna trgovačka polja Bosne, Srbije, Bugarske, Makedonije i Dalmacije, padom Porte se iz osnova mijenjaju. To se prvenstveno odnosi na trgovinska kretanja u pogledu puteva i prometa roba. Trgovina traži nove veze koje su u skladu sa progresom u industrijskoj proizvodnji roba, a i novonastalom političkom situacijom. Jako brzo se otvaraju tri glavne trgovačke linije prema inostranstvu, a Banja Luka se nameće kao progresivna tranzitna čaršija i centar koji se teško zaobilazi. Tako jedna linija vodi preko Hrvatske i Posavine za Beč i Peštu, druga preko Trsta kopnom za Evropu, a treća preko Banje Luke za Split i Italiju.

Godine 1866. Banja Luka se telefonski povezuje sa Sarajevom, a prva pruga normalnog kolosijeka u Bosni, preko Banje Luke, izgrađena je 1873. godine. Sa razvojem trgovine razvijaju se i nedeljni sajmovi u većim mjestima Bosne, pa i u Banjoj Luci, koji su se u to doba redovno održavali.

Prema trgovačkim podacima, od 1815. g. pa sve do austro-ugarske okupacije, nosioci uvozne i izvozne trgovine su Srbi i Jevreji, dok su muslimani bili angažovani u unutrašnjoj trgovini i zanatstvu. U esnafskoj organizaciji ima zanata koji su gotovo u potpunosti bili u rukama muslimana (kožarski i sarački), Srba (terzijski, ćurčijski) Hrvata (kovački) ili Jevreja (limarski). Privredne prilike u Bosni za vrijeme Turaka su bile dosta primitivne i još uvijek, u većini slučajeva, slabo razvijene. Većina stanovništva je živjela na selu i bavila se poljoprivrednom proizvodnjom, a manji dio u varošicama kao trgovci i zanatlije. Postepeni prelazak na mašinsku proizvodnju nepovoljno je uticao na ustaljenu zanatsku esnafsku organizaciju, koja gubi svoj prvobitni značaj. Pod uticajem nadirućeg evropskog kapitala i povećanog obima proizvodnje roba, sve više se izdvajaju bogati pojedinci iz esnafa, koji postaju trgovci zanatskih struka, ili, što je slučaj kod Jevreja, zadržavaju staru i prihvataju novu struku i tako preuzimaju ulogu velikih zanatskih trgovaca, koji gomilaju velike količine sirovina i gotovih proizvoda, a nižim zanatlijama plaćaju samo rad. Na taj način oni ostvaruju kontrolu cijelog tržišta i preuzimaju ulogu posrednika u uvozu sirovina i izvozu gotovih proizvoda, držeći monopol nad zanatima. Nadirući kapitalizam koji je kucao na vrata Bosne i Hercegovine, pa i Banje Luke, bilo je nemoguće zaustaviti.

[1] R. Samardžić, Dubrovački Jevreji u trgovini XVI i XVII vijeka, Jevrejski istorijski muzej, Zbornik 1, Beograd 1971.
[2] Duško Kečkemet, Židovi u povijesti Splita, Split 1971.
[3] Samuel Elazar, Prilozi istoriji Jevreja u BiH, Jevrejski almanah 1971-96, Beograd 2000.
[4] Bogumil Hrabak, Opšti urbani razvitak Banje Luke do rata 1683-1699, Istorijski zbornik 1, Institut za istoriju, Banja Luka, 1980.
[5] Vid Morpurgo (1838-1911) potiče iz stare splitske jevrejske porodice. Izdao je niz poznatih djela o istoriji Jevreja u Splitu, kao i istorijsko djelo o splitskom lazaretu i Danijelu Rodrigu.
[6] J. Tadić, Iz istorije Jevreja u jugoistočnoj Evropi, Jevrejski almanah 1959-60, Beograd
[7] Ferhad-paša je brat čuvenog vezira Mehmed-paše Sokolovića. Potiče iz srpske porodice iz sela Sokolovića, iz sreza Višegradskog, gdje je i podignuta čuvena na Drini ćuprija o kojoj priča Ivo Andrić, nobelovac.
[8] Tabaci, najstarija mahala u Gornjem šeheru, naziv je dobila po tabacima, komadima štavljene kože.
[9] U društvenom poretku Turske postojao je vojni stalež askera, a ostalo pučko stanovništvo nazivano je rajom.
[10] Čifutana je turski naziv za mjesto naseljavanja Jevreja u nekom gradu. Ona nije imala ulogu klasičnog evropskog geta. Riječ potiče od turskog izraza Čifut (Jevrejin) i nema uvredljiv ili ponižavajući prizvuk.
[11] Vuk Vinaver, O Jevrejima u Dubrovniku u XVIII veku, Jevrejski almanah 1959-60, Beograd
[12] Spomenica 400 godina od dolaska Jevreja u BiH (1566-1966), Sarajevo 1966.
[13] Godine 1697. austrijske trupe na čelu sa Savojskim su osvojile i spalile Sarajevo. Tom prilikom su jako stradali sarajevski Jevreji.
[14] Duško Kečkemet, Židovi u povijesti Splita, Split 1971.
[15] S. Bjelić, Kazivanja parametara SO Banja Luka (priredio Đ. Mikić), Banja Luka 1996.
[16] Godišnjak Jevrejskog kulturno-prosvjetnog društva „La Benevolencija“ i „Potpora“, Sarajevo 1933.
[17] Katalog izložbe „Jevreji na tlu Jugoslavije“, izdavač MTM, Zagreb 1988.
[18] Jevrejin po imenu Baruh živio je u Banjoj Luci još krajem XVI vijeka
[19] Godine 1846. Jevrejima je zabranjeno stanovanje u unutrašnjosti Srbije, nakon čega oni prelaze u vojno-granično mjesto Zemun i sa Jevrejima koji su tu živjeli od ranije razvijaju posredničku trgovinu između Srbije i Evrope.
[20] Heder su pohađala samo muška djeca.
[21] Prva sinagoga sefardskog obreda u Banjoj Luci sagrađena je od drveta.
[22] Heder označava osnovnu jevrejsku školu, meldar (hebr. heder – soba) jer je nastava održavana u sobi rabina.
[23] Sefard, od hebrejske riječi koja označava Španiju.
[24] I. Šlang, Jevreji u Beogradu, Beogad 1926.