Na Berlinskom kongresu 1878. godine, na prijedlog Engleske, velike sile dale su mandat Austro-Ugarskoj da može da izvrši aneksiju Bosne i Hercegovine Time je Bosna i Hercegovina postala zemlja dva gospodara, formalno je pripadala Turskoj, a faktički Austro-Ugarskoj. Po naređenju glavnokomandujućeg generala Filipovića, 29. jula 1878. austro-ugarske trupe prešle su na bosansko-hercegovačko tlo preko rijeke Save kod Bosanskog Šamca, Broda i Gradiške, preko Une kod Bosanske Kostajnice, a iz pravca Dalmacije kod Vrgorca i Imotskog. I pored otpora redovne otomanske vojske i lokalnih ustanika, 20. oktobra 1878. g., padom Velike Kladuše kao posljednjeg uporišta ustanika, uspješno je završena okupacija BiH.

Ulica kralja Alfonsa. Na lijevoj strani su (redom): prizemnica sa radnjom časovničara, draguljara i zlatara jevrejina Moritza Gottlieba, prizemnica jevrejina Moritza Herzoga, trgovca kolonijalnom robom, staklom i porcelanom, kuća na sprat časovničara, zlatara i optičara jevrejina Arona Saloma, prizemnica Spiridona Ugrenovića sa knjižarom i štamparijom i kuća apotekara Tome Mirkovića. Na desnoj strani su, redom: kuće na sprat sa više lokala u prizemlju sestara Knežević i jevrejina Bernatha Brücknera i njegovih nasljednika Schnitzlera i Kohna, Pogled iz pravca Kastelovog ćoška. Fotografija vlasništvo Arhiva RS

Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878. g. predstavljala je istorijsku prekretnicu, koja je dovela do korjenitih promjena u privrednom, ekonomskom, političkom i kulturnom životu Bosne i Hercegovine. Stvaran je kapitalistički poredak, koji nije imao dušu nego samo interes. Dolazi do brzog prodora inostranog kapitala, a BIH, kao bogata zemlja, postaje široko polje rada u kojem dotadašnja primitivna naturalna privreda biva djelimično izmijenjena i to isključivo prema interesima izrazito agresivne privredne politike kapitalističke eksploatacije. U većini slučajeva radilo se o pukoj eksploataciji bogatih resursa BiH (drvo, rude) koji su u 80% slučajeva bez pravične naknade bili izvoženi prema Austriji.

Početak industrijske proizvodnje u Banjoj Luci se nazirao pred okupaciju, već 1872, kada su u Trapistima, mjestu kraj Banje Luke, kaluđeri-trapisti podigli veliki mlin. Nedugo potom izgrađene su pivovara (1876) i ciglana (1877), a narednih godina tvornica tekstila, velike parne pilane sa vlastitom šumskom uskotračnom željezničkom prugom na relaciji Banja Luka – Kotor Varoš – Maslovare. Ubrzo nakon toga puštene su u rad tvornica duvana i ljevaonica željeza „Jelšingrad“.

Godine 1895. u Banjoj Luci, gradu sa 10.000 stanovnika, uprkos nedostatku struje i kanalizacione mreže, počela je sa radom Velika realka, gimnazija koja je u kasnijem periodu iznjedrila izuzetno kvalitetan kadar.[1] Do 1908. g. banjalučku Veliku realku su pohađali samo muškarci, a djevojkama i ženama mjesto je bilo u kući.

Na samoj periferiji grada, povezan prugom, bio je rudnik uglja Lauš sa kalorijskom električnom centralom, da bi 1912. godine, zajedno sa podignutom hidrocentralom, davao svjetlo gradu donoseći duh daljnje modernizacije.

Putne komunikacije su vremenom postajale mnogo bolje, što je pružalo kvalitetniju mogućnost transporta ljudi i roba a i bolju povezanost ne samo unutar BiH nego i sa Evropom. Već 1912. godine Austrija je počela sa trasiranjem željezničke pruge normalnog kolosijeka na relaciji Banja Luka -Jajce, čija je izgradnja kasnije prekinuta Prvim svjetskim ratom.

Uz sva privredna i trgovačka kretanja, povećani obrt i velika ulaganja privatnog kapitala, dolazi do brzog razvoja grada koji je praćen povećanjem broja stanovnika i podizanjem novih objekata kulturnog i društvenog značaja. Tako je grad iz osnova mijenjao svoj izgled.



Banjalučka Velika realna gimnazija 1895. Objekti podignuti tokom vremena na istom mjestu:(1) Srpska čitaonica 1898, (2) Hotel „Balkan“ 1905-30. (3) Banska uprava Vrbaske banovine

I dok su sefardski Jevreji boraveći u Engleskoj, Holandiji i drugim naprednim krajevima Evrope nakon egzodusa sa Pirinejskog poluostrva, kroz puna dva vijeka upornim radom i prosvjećivanjem obogaćivali kulturno nasljeđe svojih predaka iz Španije, dotle su sefardi u Bosni pod Turcima bivali upućeni jedni na druge, te time dobijali karakteristike jedne konzervirane zajednice u pogledu prosvjete, jezika i kulture. Tonuli su sve više u pasivu i kulturnu dekandenciju. Banjolučki Jevreji po tome nisu bili iznimka, tim prije što je njihov broj još uvijek bio neznatan. Tek nakon donošenja fermana sultana Abdul Medžida iz 1840, po kom se Jevrejima i hrišćanima daju građanska prava i pravo na izgradnju bogomolja i otvaranje konfesionalnih škola, prilike se mijenjaju. Emancipacija Jevreja u Bosni je u znatnom usponu od 1860, nakon osnivanja Alliance Izraelite Universelle, koja je djelovala i na Balkanu i budila sefardsku zajednicu iz sna. Do tada se vilajetska vlada u vezi sa obrazovanjem starala samo za muslimanski živalj, no stupanjem Topal Šerif Osman-paše na položaj vezira bosanskog 1861. godine, prosvjetne prilike se mijenjaju. Dolazi do osnivanja ruždija (srednjih škola), koje mogu pohađati i Jevreji i hrišćani. Godine 1861. otomanska vlada je donijela zakon o školstvu kojim je trebalo uvesti obaveznu javnu nastavu na cijeloj teritoriji Osmanlijskog carstava, ali taj zakon u Bosni i Hercegovini nikada nije zaživio.

Centar jevrejskog vjerskog života u Bosni po svemu je bilo Sarajevo, koje je vremenom, kroz djelovanje niza jevrejskih prosvjetnih i kulturno-umjetničkih društava (La Lira, La Gloria, Matatija), a prije svega prosvjetno-kulturnog društva La Benevolencija[2], osnovanog 1894. godine, koje je djelovalo na cijeloj teritoriji Bosne i Hercegovine, te uz sarajevsku Talmud Toru, Ješivot i sedmične jevrejske listove, u početku La Alboradu (Zora) a kasnije tradicionalno cionističku Židovsku svijest i Jevrejski život, listove sefardskog pokreta koji su se 1928. godine stopili u Jevrejski glas, kroz duži vremenski period uspjelo da sačuva jedinstvo sefardske jevrejske zajednice u Bosni i Hecegovini.

Veliki doprinos u daljnjem razvoju grada na Vrbasu u svim sferama društvenog i kulturnog života, iako u početku malbrojni, svojim obrazovanjem, upornim radom i zalaganjem su dali članovi Jevrejske opštine Banja Luka. Do vremena austrougarske okupacije u Banjoj Luci su mahom bili zastupljeni Jevreji sefardi, porijeklom iz Španije i Portugala, sa svojim tradicionalnim jevrejsko-španskim (ladino) jezikom. Od sefardskih porodica, o kojima će se docnije detaljnije i mnogo više govoriti, a koje su obilježile i trajno ostale generacijski vezane za Banju Luku, i po kojima je u jevrejskim krugovima Banja Luka bila poznata, na prvom mjestu treba izdvojiti porodice Poljokan[3], Sarafić, Baruh, Levi, Papo, Atijas, Altarac, Montias i Nahmias (doseljenici iz Srbije). Ova dva prva prezimena, kako se vidi, nisu po porijeklu ni izdaleka jevrejska, nego su nastala kao rezultat dugovjekovnog bitisanja Jevreja sefarda na ovim prostorima, na što upućuju i ove bosansko-turske kovanice, koje aludiraju na stečene osobine pojedinaca ili na obrt kojim su se bavili. Tako su se Poljokani prvobitno zvali Levi, a prezime Poljokan (poluokan), prema kazivanju Lune Albahari, koja je živjela u Banjoj Luci od 1906. do 1916. godine, nastalo je tako što je otac Bohora, Rafe, Isaka-Kuče, Dude i Salomona, kao mali u igri izgubio oko, pa su njegovi potomci postali Poljokani, dok je prezime Sarafić nastalo zbog stvarne prirode posla kojim su se bavili članovi porodice Salom, a to je bio mjenjački (poresko-blagajnički) posao sarafluk.

Dugo po dolasku na prostore Balkana maternji jezik kojim su komunicirali bio je jevrejsko-španski (ladino), dok su muški, obrazovaniji članovi porodice, zbog prirode svakodnevnog posla, morali poznavati i dobro govoriti i domicilni jezik.

Sva pisana književnost bila je vjerskog sadržaja i svodila se na prevode, prerade i tumačenja klasičnih jevrejskih svetih knjiga. U meldarima (osnovnim jevrejskim školama) obrazovanje se svodilo na čitanje i pisanje hebrejskog i stari vjeronauk, bez svjetovnih predmeta, što je u praksi još uvijek čuvalo patrijarhalni orijentalni kult i način života. Specifična obilježja sefardskih Jevreja su se vremenom gasila i gubila. Jevrejsko-španski se dopunjavao velikim brojem pozajmljenica, označenih kao „balkanski elementi“[4], koje su se koristile kao poštapalice (zamjene lokalnim riječima). Time je isti po fondu izvornih riječi svakim danom postajao izgovorno siromašniji, a jezik pradomovine, hebrejski, bio je rezervisan i sveden na intelektualnu elitu i postepeno se udaljavao od siromašnih sefardskih masa koje su tražile svoj spas u sefardskom pokretu i nadolazećem cionizmu. No ono specifično, što je ostalo za sva vremena, i zbog čega pisanje Samokovlije i Andrića ima izuzetnu istorijsko-etnološku vrijednost, su religiozni običaji i običaji porodičnog života, koje su oni čuvali u svojim srcima i zadržali za sva vremena. Subota jeste jevrejski praznik, a petak dan priprema u svakoj jevrejskoj kući, koja se čisti i sprema. Radnje se zatvaraju malo ranije i svaki cadik (vjernik), ulazeći u kuću, poljubi mezuzu[5], a zatim se ogrće talitom[6] i plaštom i počinje molitvu arvit[7], ako je radni dan, ili kiduš[8] ako je praznik. Katkada podiže oči prema tavanici i jednako se sve više zaljuljava i zanosi molitvom, a glavu zabaci da može ravno pogledati gore, gdje boravi Bog i odakle gleda i raduje se kako Izrael, narod Božiji, slavi svoga Gospodara (Rafina avlija). Vrstu molitve određuje molitvenik. Nekada su to dijelovi Tore, Mišne ili Hagade, u zavisnosti od toga koji je praznik. Iako su istorijski gledano praznici prešli dug put, oni su svojim značenjem u srcima Hebreja bili nošeni njihovim duhom i na krilima generacija galuta preneseni kroz pustinje egipatskog ropstva, te egzodusom iz Španije i Portugalije došli ravno u naše krajeve i do naših dana. Otuda je jedna od osnovnih karakteristika sefarda vjera u Boga, koja je sve više jačala kao potreba nasušna. Pesah, Šavuot i Sukot čine trilogiju istorijskih hodočasnih jevrejskih praznika, od izbavljenja iz Egipta, preko primanja Božijih zapovijedi do lutanja i generacijskog življenja u kolibama Roš ha-šana, dana sjećanja na stvaranje svijeta nakon potopa i Avramovu spremnost da žrtvuje svoga sina Isaka, čime započinju dani pokajanja, Jamim noraim, koji završavaju sa Jom Kipur, kada se pečate sudbine ljudi. Svi su oni dio niza ključnih jevrejskih praznika koji su ostali jedina veza sa postojbinom i sačuvali nacionalne karakteristike. Dok se u deset Božijih zapovijedi subota obilježava kao dan Božijeg odmora nakon stvaranja svijeta, dotle je u praksi ona čisto socijalna kategorija kojom siromašne mase odmaraju dušu i traže spas u neprestanim molitvama i vjeri u Boga. Socijalna pravda u jevrejstvu nije samo jedna od strana vjerskog života, nego predstavlja njegovu glavnu sadržinu. Što vjerska spoznaja dublje prodire i pravda je samim tim veća. Veliki duhovni i socijalni pokreti, kao šta je i bio sefardski pokret u Bosni, nisu se mogli desiti niti su se dešavali preko noći, nego su se postepeno razvijali ka spoznaji istine o potrebi daljnjeg razvoja i prosvjećivanja Jevreja, koji ne smiju težiti konzervativizmu. Najosetljivija tačka u svemu tome je bilo obrazovanje, u kome su pomaci bili mali zbog činjenice da je često dolazilo u sukob sa klasičnim patrijarhalnim odgojem i nedostatkom materijalnih sredstava, što je ponekad u svemu tome bilo i presudno. Tu treba spomenuti još uvijek mali broj književnih sadržaja i časopisa koji su kružili Bosnom.

Tek aneksijom Bosne i Hercegovine i sa dolaskom kapitalističkog načina privređivanja, sve se više naziralo otvaranje sefardske zajednice prema vani i težnja modernizaciji koja je bila neminovna. Novi privredni tokovi i novi načini proizvodnje i trgovine su sporo dovodili do spoznaje, zbog zaostalosti sredine, da postojeći fondovi znanja objektivno ne mogu zadovoljiti niti pratiti opšte razvojne potrebe i napredak svakog pojedinca. Slobodno se može reći da je sav predstojeći napredak jevrejske zajednice upravo vezan za oblast trgovine, zanatstva i forsiranog modernog industrijskog rada, koji je nakon austrougarske aneksije sve više dobijao na značaju. To je bila osnova za sticanje jevrejskog obrtnog kapitala, koji je vremenom omogućio široku naobrazbu i daljnje školovanje talentovane jevrejske omladine u inostranstvu, koja je sve češće odlazila u Beč, tada intelektualni centar balkanskih sefarda. U Beču osnivaju svoje akademsko udruženje „Esperansa“ čiji su članovi svojim učenjem i književnim angažovanjem 1923. g. pokrenuli „El mundo sefardi“ (Sefardski svijet“), časopis za društveno-kulturni život i naobrazbu Jevreja, ugradivši u njega duh zajedništva modernog sefardskog pokreta, koji je bio osnovna poluga napretka i preporoda sefardske kulture na našem tlu. Stoga je 1878. godina prekretnica u životu Jevreja u Bosni i Hercegovini. Aneksijom ove do tada turske pokrajine od strane Austro-Ugarske, život Jevreja u Banjoj Luci krenuo je uzlaznom putanjom, što je omogućilo Jevrejskoj opštini snažniji ekonomski i kulturni razvoj i svaki drugi napredak, sa ciljem podizanja stepena opštedruštvenog života svakog člana, dostižući pri tom razinu na kojoj su se nalazile naprednije jevrejske opštine u daleko razvijenijim evropskim zemljama.

Glavna ulica. Pogled iz pravca Ferhadije prema Gradskom parku. Desno je kiraethana, muslimanska čitaonica, izgrađena oko 1894. godine prema projektu Kirila Ivekovića. Iza nje su ćepenci na ulazu u Bezistan (Pokriveni sokak) i reprezentativna dvospratnica trgovca Rafaela Dude Poljokana, zvana „Baumova palata“, koju je uzeo pod zakup trgovac kožom Baum. Lijevo je Hanište sa kućama (redom): veletrgovca Isidora Saloma Sarafica, trgovaca Gvozdara i Memica, trgovca Kabilja, agentura Dušana Puvačića (najuža zgrada u Banjaluci, široka svega dva metra), trgovca Gaje Tomića, gvožđara Hamdije Afgana i kazandžije Jove Subotića. Posljednja u nizu je zgrada trgovca Fehima Zembe i sarafa (trgovac novcem i hartijama od vrijednosti) Todorisa Levija.

Za dolazak austrougarske vlasti vezan je i masovniji dolazak etničke skupine Jevreja aškenaza[9] u Banju Luku. Njihove prethodnice u prvi mah dolaze sa austrougarskim trupama, kao glavni snabdjevači austrijske vojske oružjem, municijom i hranom, što su radile i u toku Prvog svjetskog rata, potom u svojstvu agenata i trgovačkih putnika velikih trgovačkih kuća i nešto više kao državni namještenici u administrativnim službama. Njihovo doseljavanje iz različitih krajeva Habzburške monarhije je trajalo decenijama poslije 1878. g. Najveći dio njih dolazio je u Banju Luku[10] iz okolnih slovenskih pokrajina Hrvatske, Slavonije, Mađarske, Slovačke, Češke, Galicije, Bukovine, Moravske i drugih krajeva Evrope. Ključni motivi koji su doveli do njihove migracije su prije svega ekonomske prirode, zbog činjenice da je okupirana teritorija predstavljala sa ekonomskog stanovništva jedno tehničko- tehnološki nerazvijeno ali resursima (drvo, rude) izuzetno bogato područje, koje je davalo mogućnosti dvostrukog izazova – bogatim pojedincima, kapitalistima, da se još više obogate, a siromašnima da u potrazi za boljim poslom nađu svoje skrovište.

Ipak, osnovni razlog koji je doveo do definitivne odluke o migraciji aškenaskih Jevreja je pojava nadirućeg antisemitizma u dotadašnjim zemljama njihovog boravka. Još u prvoj deceniji XX vijeka Nijemci su u svojoj nadmenosti i uvjerenju da su nedodirljivi gledali na ostale narode dvojne monarhije sa prezirom, a pogotovo na aškenaske Jevreje. Razne takozvane “hrišćanske stranke“ su mnogo doprinijele da antisemitizam postane ružan san Monarhije. Aškenazi, iako su dolazili iz različitih zemalja i bili različitih prošlosti i zanimanja, a ujedinjavala ih je samo vjera (obred), ipak su se brže i bolje od sefarda sporazumijevali sa domicilnim stanovništvom i to prije svega zahvaljujući poznavanju nekog od slovenskih jezika. Tokom vremena, doseljeni aškenazi su brojčano predstavljali gotovo trećinu jevrejske populacije u Bosni i Hercegovini. Prema popisu iz 1895. godine, od ukupno 8.213 Jevreja u Bosni i Hercegovini na sefarde je otpadalo 5.729 lica (70%), a na aškenaze 2.484 lica (30%).[11] Taj odnos se ni docnije nije mijenjao. Za Banju Luku taj odnos je moguće vidjeti iz tabele koju dajemo, a na osnovu izvještaja o popisima izvršenim za vrijeme Austro-Ugarske[12]:

Godina 1879. 1885. 1895. 1.910
Broj Jevreja 187 327 336 421 (sefarda 222, aškenaza 199)

Iz tabele je jasno da je brojčani porast jevrejske populacije znatan i od 1879. do 1895. povećan je za 140 duša ili za oko 75%. Ova brojčana “eksplozija’ je u neposrednoj vezi sa dolaskom aškenaskih Jevreja u Banju Luku sa prostora Dvojne monarhije. Nešto slabiji pomak u periodu 1885-1895. je rezultat odseljavanja jednog broja novoformiranih banjolučkih porodica prema okolnim mjestima, kao šta su Prijedor, Sanski Most, Novi i Gradiška. Jevrejske porodice su i u okolnim mjestima manje ili više bile u nekoj rodbinskoj vezi sa onim iz Banje Luke. Takozvani austrugarski Jevreji osim svog maternjeg jidiša[13] govorili su i raznim drugim jezicima kao maternjim (njemački, mađarski, češki i dr.). Osnovni jezik koji je sve doseljene aškenaze vezivao i međusobno spajao je njemački, te su se stoga u okupiranoj zemlji kod popisa u većini slučajeva nacionalno izjašnjavali kao Nijemci ili Mađari i u većini slučajeva bili protagonisti društvenih, privrednih, kulturnih i političkih ideja okupatora i vršili izvjestan uticaj i na domaće Španjole. Aškenazi su i vanjskim izgledom, svojom plavom i riđom bojom, odudarali od crnomanjastih sefarda. U većini slučajeva su bili i školovaniji elemenat (pismeniji i obrazovaniji), što je, uz poznavanje jezika okupatora, davalo ogromnu prednost ne samo u odnosu na ostalo stanovništvo, nego posebno u odnosu na domaće Jevreje sefarde. To su razlozi koji su odmah u početku okupacije doveli do određene podvojenosti i različitog stepena diferenciranja između domaćih sefarda i novopridošlih aškenaza. Korijeni te diferenciranosti su zaista duboki i bolni. Nastali su odmah nakon rušenja Drugog Hrama i perioda trećeg raseljavanja pod rukom Rima 70. g., a posredno su vezani za život u zemlji prvobitnog raseljenja, gdje su, živeći generacijama u dijaspori, postepeno primali različite stepene kulturne pobuđenosti, od svjetlosti arapske Španije do mraka u srednjovjekovnoj Evropi.


Lijevo je velika kuća porodice Salom-Sarafić, a desno trgovina Jozefa Nahmiasa

Nakon egzodusa, neosporno je da su sefardi prilagodbom orijentalnom stilu življenja bili sa više ponosa, a aškenazi prilagodbom Zapadu sa više discipline i rada, što je vremenom kod jednih i drugih podrazumijevalo različite stepene gubitka nacionalnog identiteta.

Nedugo poslije dolaska aškenazi su osnovali svoju opštinu u Banjoj Luci 1883, da bi već naredne 1884. g. Zemaljska vlada odobrila njen pravilnik (statut). Statut je u svim dotada formiranim aškenaskim opštinama u Bosni i Hercegovini bio je jednoobrazan, kako za Sarajevo, Visoko, Travnik i Bijeljinu, tako i za Banju Luku. Na osnivačkoj skupštini su se svojom ulogom istakli apotekar Bramer (Brammer), rabin Hercler (Herzler) i poznate aškenaske porodice: Kastl (Castl), Fišer (Fisher), Brikner (Bruckner), Hercog (Herzog), Gotlib (Gottlieb), Šnicler (Schnitzler) i Grinvald (Grunwald), koje su se po svojoj profesionalnoj orijentaciji uklapale u postojeće okvire njihovih zanimanja, čiji je dijapazon bio dosta širok, sa prevagom visokoobrazovanih i visokopozicioniranih vladinih činovnika, finansijskih i bankarskih stručnjaka, advokata, mašinskih inžinjera, srednjoškolskih profesora, ljekara, zubara, apotekara i akušera, veterinara, mada, u cjelini gledano, taj broj nije bio velik.

Aškenazi su mnogo doprinijeli privrednom i društvenom razvoju Banje Luke tog vremena. Dopunjavali su specifična, insuficijentna i visokospecijalizovana zanimanja koja su gradu nedostajala.

Među pionire u pojedinim djelatnostima možemo da ubrojimo ljekarku Gizelu Kun-Januševski, akušerku Jeti Rozenrauh, advokate Jozefa Bajora i Jozefa Zaloscera. Prvi fabrikant bio je Moric Grinvald (proizvodnja soda vode), a Moric Gotlib, urar i draguljar, otvorio je 20. maja 1911. prvi moderni elektrobioskop u Banjoj Luci i time obogatio kulturni život grada. Nedugo zatim taj bioskop je prodao Ignacu Faulweteru, takođe aškenaskom Jevrejinu.

Austro-Ugarska nakon aneksije nije pokušavala da razriješi nagomilanu socijalnu problematiku, koja je bila vidljiva na svakom koraku, unatoč svim garancijama tobožnje pravne jednakosti svih građana. Socijalne patnje i potrebe zbrinjavanja radi pravde i jednakosti i dalje su predstavljale nit kojom su bile obuhvaćene široke mase bez obzira vjeru, boju i nacionalnost. Sticajem ovakvih okolnosti novodošli aškenazi, domaći sefardi i starosjedioci, bosanski Srbi, muslimani i Hrvati, našli su se u jednom te istom položaju socijalne nepravde, potlačeni i obespravljeni i upućeni jedni na druge. Religiozni okviri su bili i ostali jedna brana zbog koje su u sredini naglašene socijalne problematike tog vremena ostajali nenaglašeni, prikriveni i u drugom planu. I dok se narod bunio, nezadovoljan svojim položajem i primanjima, i sve više prijetio sveopštim ustankom, okupator je, preduzimajući sve potrebne mjere, nastojao da ubrza privredni razvoj orijentalno učmale i u feudalne okvire zatvorene sredine. Iako je osnovni cilj poduzetih aktivnosti bila brža eksploatacija i brži prodor inostranog kapitala, sa osvajanjem novog tržišta dobara, kapitalizam je iz osnova morao da ruši feudalno-esnafske okvire, dajući pri tom, u cilju bržeg razvoja, nova tehičko-tehnološka rješenja moderne mašinske proizvodnje, kao i nove privredno-trgovačke tokove i načine poslovanja koji su isto tako, sa svoje strane, iz osnova mijenjali društvene okvire, težeći napretku i boljitku. Cijenu ubrzanog razvoja i prelazak iz feudalnog poretka u kapitalistički, sa promjenom kompletne društveno-političke organizacije društva, platio je seljak, domaćin, zbog nedefinisanog i neriješenog agrarnog pitanja. Ove nepovoljnosti su stvarale veliko nezadovoljstvo u potlačenim masama, koje će nešto kasnije ubrzati slom Dvojne monarhije nakon Prvog svjetskog rata. Nova privredna i društvena kretanja unijela su više živosti u sefardsku zajednicu koja se preko aktivnih pojedinaca sve više priključivala modernim tokovima življenja.

Trgovina je bila i ostala glavna privredna grana kojom se bave Jevreji. Oni su dali ogroman doprinos njenom bržem razvoju i usavršavanju. Brojčano ojačani, bili su zastupljeni u svim trgovačkim branšama u Banjoj Luci (manjih i srednjih trgovaca je bilo najviše). Vanjska trgovina je bila isključivo u rukama sefardskih trgovaca, koji u odnosu na turski period (do1878) vrše drastične promjene i preusmjeravaju trgovačke puteve prema industrijski razvijenim privrednim centrima Dvojne monarhije (Beč, Budimpešta, Brno i Prag), stavljajući pri tom stare puteve trgovine sa primorskim gradovima u drugi plan. Trst je kao glavna izvozna luka Austro-Ugarske monarhije u međunarodnoj trgovini dobio mnogo na značaju.

Kada je riječ o trgovačkim radnjama u Banjoj Luci tog vremena, može se slobodno reći da su po opremljenosti i snabdjevenosti među najbolje spadale one koje su bile u vlasništvu Jevreja.[14] Prema popisu najprestižnijih i specijalizovanih trgovačkih radnji, izvršenom u Banjoj Luci 1915. g., stanje je izgledalo ovako: od ukupno pet izdvojenih trgovina mješovitom robom dvije su bile jevrejske, među sedam trgovina pomodnom robom uvrštene su tri jevrejske, a od deset trgovina kolonijalnom i špecerajskom robom četiri su bile vlasništvo Jevreja. Oni su svoje radnje otvarali u kućama ili zgradama u kojima su i stanovali, s tim što je prizemlje obično bilo rezervisano za trgovinu mješovitom robom ili zanatsku radionicu. Veliki broj radnji nalazio se u Gospodskoj, i sada najpoznatijoj banjolučkoj ulici. Prema prijašnjim popisima radnji čak 50% ih je bilo u rukama Jevreja.[15] Imali su i dodatne stambene zgrade sa poslovnim prostorom, locirane na periferiji grada.

Najuglednija trgovina pomodnom robom u Gospodskoj ulici u Banjoj Luci, osnovana daleke 1881. g., vlasništvo M. Šniclera i Đure Kona (Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci)

Život jevrejske zajednice je bio u stalnom usponu. Ona se pod uticajem modernizacije sve više pretapala iz vjerske u nacionalnu, doživljavajući pri tome neku vrstu svenarodnog preporoda, sa stalnom težnjom da okupi rasute snage koje će, kao jezičak na vagi, napraviti prevagu u borbi za kvalitetno političko rješenje jevrejskog pitanja, ne samo u Bosni i Hercegovini. Zahvaljujući progresivnim jevrejskim studentima, koji su svoje akademsko obrazovanje sticali u Beču i koji su veoma rano bili suočeni sa valom nadirućeg antisemitizma u Austro-Ugarskoj, do prodora ideje cionizma[16] došlo je i u našim krajevima i to u momentu kad je buđenje jevrejske nacionalne svijesti bilo najpotrebnije.

Talasi cionističkog pokreta Teodora Hercla su nakon Prvog kongresa cionista u Bazelu 1897. g. prosto zapljusnuli srca uvrijeđene i ponižene jevrejske omladine, koja je neposredno potom, nošena idejom ujedinjenja pod geslom „svi Jevreji u jednoj državi“, krenula sa osnivanjem udruženja jevrejskih cionista Balkana „Bar Giora“, koje je iznjedrilo generacije jevrejske omladine Evrope i time postala promotor velike ideje sveopšteg nacionalnog jedinstva. U centru te organizacije oko predsjednika Davida Albale su bili i njegovi saradnici Vita Kajon, A. Pinto, Aleksandar Liht, Zlatko Rozenberg, Rebe Singer i I. Aškenazi.[17]

Stari izgled Gospodske ulice. Lijevo je apoteka Roberta Bramera (Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci).

Među njima, svojim znanjem, svježim duhom i racionalnim sagledavanjem životnih problema i stvarnosti, isticao se i Braco Poljokan[18], koji je svoju mladost proveo u Banjoj Luci, akademsko zvanje stekao u Beču i Parizu, svoje znanje i iskustvo ugradio u sefardski pokret, ideje prenosio kroz list Jevrejski život, a kasnije i Jevrejski glas u Sarajevu, ostvarajući pri tom lik jevrejskog nacionalnog radnika.

Jevrejski nacionalni duh, nošen masom jevrejske sirotinje, sve je više tražio rješenje jevrejskog pitanja preko internacionalnih cionističkih organizacija, koje su nakon Balfurove deklaracije 1917. g. i britanske podrške stvaranju jevrejske države u Palestini, u mnogome dobile na značaju. U želji da se odupru antisemitizmu, totalnoj asimilaciji i denacionalizaciji i raskinu okove prošlosti, Jevreji diljem svijeta daju podršku cionističkom pokretu, koji prerasta u svjetsku političku organizaciju koja teži osnivanju jevrejske države. Ove ideje, učenja i pokreti su izražavali interese, potrebe i raspoloženja jevrejske omladine u Bosni i Hercegovini, što je nešto kasnije vodilo osnivanju omladinskog cionističkog društva u Banjoj Luci, koje je radilo u okviru Saveza jevrejske omladine u BiH. Unatoč velikom doprinosu privrednom i kulturnom razvoju Banje Luke, njihovo učešće u politici je uvijek bilo upitno i marginalno. No Jevreji su uvijek imali lojalan odnos prema aktuelnoj vlasti i otvoren stav prema drugim vjerama, što je bilo uslovljeno njihovim specifičnim položajem i malobrojnošću, zbog čega se nisu značajnije politički organizovali na nacionalno-konfesionalnoj osnovi.

Središte jevrejskog života uopšte su bile jevrejske opštine, kao samoupravne organizacione jedinice na teritoriji jednog grada ili šire. U jevrejskim opštinama su vođene matične knjige, pinekasi, u koje je bilježen svaki važan događaj unutar opštine. Taj posao je spadao u dužnost rabina. U novim statutima, odobrenim od Zemaljske vlade, izričito je bilo naglašeno pravo državnog nadzora na radom opština, što nije bio slučaj za vrijeme turske vladavine, koja se nije otvoreno miješala u te poslove. Statutom je bilo propisana obaveza vjernika da, u skladu sa ličnim primanjima, daju priloge za izdržavanje opštine i sinagoge, kao i da daju cedaku za socijalno ugrožene članove.

Za izbor i smjenjivanje rabina i vjeroučitelja u jevrejskim školama bilo je potrebno odobrenje vlasti, koja je vrlo skromnim sredstvima subvencionirala jevrejske ustanove.

U Banjoj Luci su odvojeno djelovale sefardska, domaća i aškenaska strana, zbog davno naznačene netrpeljivosti, koja se jednostavno može objasniti činjenicom da su sefardi nakon egzodusa vijekovima živjeli na ovim prostorima i vezali se za bosansku zemlju i njene narode, istu osjećali i u većoj mjeri doživljavali kao svoju, što kod aškenaza, s obzirom na njihovo porijeklo[19], nije bio slučaj. Sefardi su, kao što smo već rekli, svoju opštinu pod nazivom Sefardska izrealitska bogoštovna opština osnovali u periodu između 1848. i 1850. godine. Dok su Jevreji u Banjoj Luci bili u manjem broju, svoje molitve su kratko vrijeme držali u nekom iznajmljenom prostoru u gradu, da bi svoju prvu sinagogu, drvene konstrukcije, podigli na lijevoj obali rijeke Crkvene, na mjestu današnje gradske tržnice, 1870. godine, dakle još za vrijeme turskog perioda. Neposredno nakon upada austrougarskih trupa u ljeto 1878. godine spaljena je do temelja.

Izgradnju druge po redu sefardske bogomolje, sinagoge, lično je vodio prvi rabin sefardske opštine Jozef Nahmias. Ista je podignuta krajem 1880. godine u Jukićevoj ulici, gotovo u samom centru grada. U sastavu sinagoge nalazio se i meldar (niža jevrejska škola), a u zgradi preko puta bio je opštinski prostor i stan za rabina.

Osim Nahmiasa, rabini sefardi bili su Jakov Elias, Menahem Romano i M. Atijas, a predsjednici Cadik Levi, S. Poljokan, Jakov Baruh i Isidor Papo.

Ulica Ivana Franje Jukića. Lijevo, označen brojem 1, stari sefardski hram, sagrađen 1880, a preko puta, označena brojem 2, zgrada u kojoj su tri decenije bile prostorije sefardske opštine (Muzej Republike Srpske. Snimljeno 1934. g.).

Za ovu sinagogu vezana je jedna zanimljivost koja se odnosi na položaj Aron (h)a kodeša (hebr. kovčeg), svetinje-ormara ili udubljenja u zidu u koje se ulažu svici Tore, koji prema tradiciji mora biti okrenut prema Jerusalimu, kod sefarda na južnoj a kod aškenaza na istočnoj strani. Prema pričanju hadži Rafe Poljokana, gradnju hrama je tehnički bilo moguće dovršiti jedino tako da kovčeg bude okrenut prema istoku. Zatražen je savjet od Sarajevskog rabinata. Odgovor je glasio: „Besiman tov“ (hebr. srećno) i kovčeg ostade na istočnoj strani.

Opštinski protokol, pinkas, počeo se voditi tek od 1905. godine zahvaljujući tadašnjem predsjedniku Jevrejske opštine Salomonu A. Poljokanu. Prve zapisnike u Sefardskoj bogoštovnoj opštini vodio je dr I. Izrael. Hram je bio u funkciji gotovo do kraja 1936. godine, kada se pristupilo izgradnji novog, o čemu će biti govora u posebnom poglavlju. Iako malobrojnija, aškenaska opština je bila mnogo bogatija i bolje opremljena i organizovana, a protokol je vođen od osnivanja 1883. g. i odobrenja Statuta od strane vlasti. Do izgradnje opštinske zgrade i sinagoge aškenazi su, po svemu sudeći, kao molitveni i kancelarijski prostor koristili iznajmljenu kuću u nekadašnjoj Ulici vojvode Putnika, u neposrednoj blizini današnje Elektrotehničke škole. Predsjednici su bili R. Bramer, A. Mitler i M. Hercog, a rabini M. Hercler, P. Keler[20], M. Frankfurter i Sigmund Kon.

Aškenaski hram nalazio se lijevo od današnje zgrade Crvenog krsta

Aškenazi su potom, u veoma kratkom periodu, između 1900. i 1902. godine, podigli svoj hram izuzetne ljepote.

Obe banjolučke jevrejske opštine su imale organizovanu „Hevra kadiša“, službu koja se brinula oko vjerskog obreda prilikom sahranjivanja mrtvih. Jedino zajedničko vlasništvo ove dvije jevrejske opštine bilo je groblje u naselju Borik, veličine 2.820 m2, sa malom kapelom i česmom, formirano 1883. godine zahvaljujući angažovanju državnog činovnika Bernarda Nojbaha. Sa lijeve strane visokom zidanom ogradom graničilo je sa pravoslavnim grobljem, a sa desne strane je bio pašnjak veličine 2. 200 m2, u vlasništvu obiju opština, predviđen kao rezervni prostor za groblje.

U zidom ograđenom prostoru u redovima su bili spomenici od bijelog mermera (po petnaest u svakom redu), koji su nalikovali srednjovjekovnim stećcima. Spomenici su vremenom dobili patinu. Groblje je trajalo sve do kraja 1976. g., koja je bila kobna za njegovu sudbinu, ali o tome kasnije.

Skica Sefardskog kulturnog centra u B. Luci 1937

Stari izgled Gospodske ulice. Lijevo je apoteka Roberta Bramera

Mnogobrojna porodica limara Salomona Moše i Rahele Levi. Na fotosu, desno, kleči kćerka Rifka koja je živjela u Banjoj Luci do smrti 1986. Danas u Banjoj Luci živi nekoliko njenih potomaka

Lijevo od Hotela „Palas“  kuća Salomona Haima , a desno Erne Poljokana

Gospodska ulica u Banjoj Luci. Lijevo su tri jevrejske radnje: časovničarsko-draguljarska Morica Gottliba, otvorena 1902. g., trgovina mješovitom robom Morica Hercoga i zlatara Arona A. Saloma. Snimljeno 1920. g. (Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci).

Pogled na staro jevrejsko groblje, podignuto 1883. Snimljeno ljeta 1976.


[1] U banjolučkoj gimnaziji predavali su brojni profesori Jevreji (sefardi i aškenazi). Među njima su bili: Jakov Elias (član Prvog profesorskog zbora Velike realke), dr Kalmi Altarac, Mihael Atias, Karolina Gotlib, Berta Finci, Salamon Frankel, dr Pinkas Kler, dr Moric Frankfurter, David Kon, Ruta Levi, Rafael Štauber, Romano Menahem, Eleazar Levi, Avram Pinto, M. Štauber.

[2] „La Benevolencija“ je pokrenula incijativu za izradu hebrejskog rječnika i gramatike i osnivanje teološkog seminara, a svojom skrbi školovala generacije.

[3] Umješnost u trgovini svrstavala je Poljokane u prve trgovce Banje Luke.

[4] Balkanski elemenat jer predstavlja mješavinu turskih, arapskih i grčkih riječi i riječi balkanskih naroda, što je kasnije stvorilo podvrste jevrejsko-španskog jezika.

[5] Kutijica sa svetim zapisima koja se postavlja na desni dovratak.

[6] Rabinski šal

[7] Večernja molitva pojedinca

[8] Praznična molitva

[9] Potomci Jevreja koji su krenuli na zapad, a zatim prema istočnoj Evropi, aškenaz (hebr. Nijemac) za Jevreje u Njemačkoj, a od XVI vijeka za Jevreje u sjevernoj, srednjoj i istočnoj Evropi.

[10] Pojedinačnih aškenaskih porodica, apsorbovanih od strane sefarda, bilo je u Banjoj Luci i prije 1878. g.

[11] A. Pinto, Jevreji Sarajeva i BiH, Sarajevo 1987.

[12] Statistički odsjek Zemaljske vlade Sarajevo, Popis žitelja u BiH 1910, Sarajevo 1912.

[13] Jidiš, govorni jezik aškenaza, mješavina starohebrejskog i germanskog sa slovenskim jezicima

[14] U Staroj čaršiji na glasu su bile robna kuća Isaka Poljokana i sinova, robna kuća Dude Poljokana kod Bezistana i Baumova kožarska radnja. Poljokani su robu nabavljali od velikih talijanskih, austrijskih, francuskih i carigradskih trgovačkih firmi, nastojeći da svoje radnje urede po evropskim mjerilima.

[15] Radnje u Gospodskoj ulici imali su Bramer (apoteka), J. Moric (porculan), Gotlib (zlatara), M. Salom (sajdžijska i optičarska), Šnicler i Kon (robna kuća), Salom (sajdžijska radnja i draguljarnica), Altarac (galanterijska), Kaf (prodavnica obuće, Fišer (gvožđarska), B. Levi (tekstilna), Pesah (krojačka), Alkalaj (prodavnica igračaka), Mocnaj (pekara), Aron Salom (sajdžijska i draguljarnica) i Moric Hercog Moris (kolonijalna).

Na Titovom drumu, između ulica Moše Pijade i Ive Lole Ribara, radnje su držali Vajkert (prodavnica satova), Teodor Vajs i sinovi (prodavnica kolonijalne robe), Todoros Levi (trgovina i mjenjačnica), David Izrael (trgovina) i Solomon Haima Poljokan (trgovina mješovitom i pomodnom robom).

Između Bezistana i Ferhadije radnje su držali: Kabiljo (trgovac), Salom Sarafić (mjenjačnica), Žak Sarafić (ambulanta) i Jaho Nahmias (agenturna i trgovačka radnja).

[16] Cionizam je nacionalni pokret Jevreja za buđenje osjećaja nacionalne pripadnosti i identiteta Jevreja širom svijeta, uz isticanje potrebe stvaranja jevrejske države.

[17] P. Albala, Dr D. Albala kao jevrejski nacionalni radnik, Jevrejski almanah 57/58, Beograd 1958.

[18] Braco Poljokan potiče iz stare banjolučke trgovačke jevrejske porodice, koja se svojom sposobnošću izdigla iznad trgovine tog doba. Odmah nakon završene gimnazije u Banjoj Luci zaputio se na studije u Grac, Beč i Pariz, gdje se priključio cionističkom pokretu, a u Sarajevu je bio nosilac naprednog sefardskog pokreta, koji je radio na okupljanju sefarda cijelog svijeta.

[19] Aškenazi, etnička skupina sjevernoevropskih, srednjoevropskih i istočnooevropskih (njemačkih, poljskih, ruskih) Jevreja

[20] Rabin Pinkas Keler je u Banjoj Luci organizovao kurseve hebrejskog. Godine 1925. odselio je u Češku i u Trenčinu imenovan za nadrabina.