Prema popisu stanovništva Kraljevine SHS iz 1921. na njenoj teritoriji je živjelo 64.159 Jevreja. Kada su se pred kraj Prvog svjetskog rata počele nazirati konture raspada i definitivni nestanak Monarhije, među Jevrejima, koji su do tada bili prilično pasivni i apolitični, dolazi mahom do buđenja nacionalne svijesti koja je pokrenuta isključivo intelektualnom snagom mlađih generacija, kako sefarda tako i aškenaza, koji su svoje napredne ideje i težnje za ujedinjenjem Jevreja širom svijeta promovisali preko cionističkih organizacija i udruženja pri matičnim jevrejskim opštinama. Njihov broj, u težnji da se ujedinjenje što prije postigne, u svim većim gradovima Evrope je brzo rastao. Cionistički pokret, po mišljenju mnogih uglednih istoričara, sa stanovništva emancipacije i prosperiteta u mnogome je doprinio pomirenju i približavanju stavova dviju etničkih skupina Jevreja. Tako je bilo i u Banjoj Luci.

Nakon Prve konferencije Jevreja Kraljevine SHS 1919. g., već 1920. dolazi do Prvog osnivačkog kongresa i formiranja Saveza jevrejskih opština Kraljevine SHS, sa strogo određenim pravilima i sa sjedištem u Beogradu. Za predsjednika Saveza izabran je cionista iz Osijeka Hugo Špicer, a za predsjednika Izvršnog odbora dr Pops. Velike zasluge u tome imali su i već istaknuti i afirmisani vrhovni rabin dr Isak Alkalaj i vrlo aktivni nadrabin Ignjat Šlang.

Novonastala kraljevina je priznala ravnopravnost svim građanima, a time i Jevrejima, koju su oni imali od ranije, a jevrejstvo kao religija je dobilo isti tretman kao i veće i brojnije religijske zajednice. Vremenom je to doprinijelo da učešće Jevreja u javnom i kulturnom životu BiH, a time i u samoj Banjoj Luci, konačno krene uzlaznom putanjom.

Kad je u pitanju banjalučka privreda, gotovo da nije bilo privredne grane u kojoj Jevreji nisu bili zastupljeni. Povećani broj Jevreja u Banjoj Luci nakon formiranja Kraljevine SHS, zbog migracije aškenaskih porodica iz Evrope, unosi više dinamike i živosti, kako u jevrejsku zajednicu tako i u privredne tokove grada koji je bio u stalnom usponu.

Ulica fra Grge Martića (danas Srpska ulica). Lijevo je porodična kuća Jovića, porušena nakon zemljotresa 1969. godine. Na desnoj strani ulice je dvospratna porodična kuća trgovca Riste Bokonjića, dograđena nakon izgradnje Banske uprave. U zgradi iza nje, odmah nakon Drugog svjetskog rata bila je smještena Narodna biblioteka, a zatim i čuvena kafana „Zora“. Danas je na tom mjestu nova dvospratnica u čijem je prizemlju omiljeno sastajalište Banjalučana – „Snek bar“. Sljedeća u nizu je zgrada jevrejke Sarike Poljokan, a iza nje zgrada porodice Vlasić-Kurtović, Župska katolička crkva i Privatna pučka škola sestara sv. Vinka Paulskog. Snimak načinjen za vrijeme Drugog svjetskog rata. / Arhiv R . Srpske/

Prisustvo Jevreja u Banjoj Luci otvaralo je mogućnost za modernizaciju poslovanja i brži prodor najnovijih svjetskih tehničko-tehnoloških dostignuća[1], uz osnivanje banaka i agentura i razvoj modernog robno-novčanog sektora.

Otvoren je veliki broj novih radnji, a stare su obnovljene i modernizovane. Među poznatijima su apoteka Roberta Bramera, urarsko-draguljarska radnja Morica Gottliba, moderne manufakture Haima i Erne Poljokan, zlatare Arona A. Saloma, komisione i agenturne radnje Morica Grinwalda i Aleksandra Kastla[2], gvožđarske robe A. Fišera, mješovite i kolonijalne robe Nojmana i Wajsa (Neumann & Weiss).

Otvoren je i niz novih radnji specijalizovanih za pružanje velikog broja zanatskih i trgovačkih usluga: (1) Cadik Alkalaj, agenturni obrt, (2) Kalma Altarac, saraf-mjenjač novca, (3) Salom Altarac, sin Kalme, urar, (4) Jakov Baruh, manufakturna konfekcija, (5) Isak Baruh, trgovina stranom robom, (6) Moric Hercog, špeceraj stakla i porcelana, (7) Bernarth Bruckner, zubar, (8) Robert Bramer, optičar, (9) Helena Sorger, praonica rublja, (10) Leopoldina Krebs i Johana Singer, modni šivaći salon, (11) Haim Nahmias, tvornica drvenih lula i češljeva, (12) Salomon Poljokan, komision zemaljskih proizvoda, (13) Isak Poljokan, trgovina mješovitom i pomodnom robom, (14) Leon Poljokan, manufakturni špecerajski obrt, (15) Hajnrih Singer, trgovina šivaćim strojevima, (16) Todoros Levi, opančarska radnja, sarafski obrt i prodaja na veliko, (17) Laura Levi, manufakturna radnja, (18) Majer Levi, muška odijela, (19) Jakov Levi, tandlerski obrt, (20) dr Haim-Bukus Levi, prvi rentgen aparat u Banjoj Luci, (21) Moric Jelinek, špeceraj stakla, porcelana, lampi i lustera, (22) Julijus Šnicler i Đuro Kon, špeceraj i knjižnica, (23) Aron Salom, sajdžija i zlatar, a od 1926. g. trgovina sijalicama i elektro opremom, (24) Moric Gottlib, urar i draguljar, (25) Isak Lihtenštajn, trgovina muškim i ženskim odijelima i odjevnim predmetima, (26) David Nahmias, limar, (27) Julius Šnicler, trgovina galanterijskom robom, (28) Fišer, gvožđarski obrt, (29) Salomon Altarac, užarski obrt, (30) Samuela Levi, supruga Jakova, prodaja kože i kožnih predmeta, (31) Joakim Štajnlauf, trgovina sitnom pletenom robom, (32) Avram Altarac, preduzeće za instalaciju telefona i električnih zvona, osnovano 1920. g., (33) Rozalija Štajnlauf, trgovina sitnom robom, (34) David Izrael, mesarski obrt, (35) Salomon Levi, limar, (36) Leon S. Levi, trgovina starim odijelima, (37) Mošo Levi, kupoprodaja stare robe, (38) Sara S. Levi, stara odijela, (39) Irena Levi, galanterijska radnja, (40) Salomon Sarafić, mjenjač, (41) David, Jahmija i Jozef Sarafić, tvornica papirnatih vrećica, (42) Abraham Altarac, postolarski obrt, (43) Moric Gottlib, fotograf, (44) Samuel Nahmias, postolarski obrt, (45) Abraham Altarac, od 1908. g. obućar, (46) Helena Sorger, praonica rublja, (47) Jozef D. Nahmias, veletrgovina galanterijom, (48) Albert Giusto, muška odijela, (49) Jozef Šindler, krojač.

Pobrojane trgovačke i zanatske radnje u rukama banjolučkih Jevreja samo su neke od prvobitno osnovanih ili obnovljenih u Banjoj Luci.[3]

Hotel „Palas“, ulaz i bašta. U pozadini se vidi zgrada najpoznatije banjalučke jevrejske porodice Isaka Salomona Poljokana i sinova.

Za razvoj modernog bankarskog sektora, dioničarskih društava sa domaćim i inostranim kapitalom, te upravljanje finansijskim preduzećima, u Banjoj Luci su zaslužni Jevreji. Među osnivačima Prve banjolučke štedionice d.d., koja je počela sa radom 1894. g. je i aškenaski Jevrejin Robert Bramer, apotekar. Većina osnivača Bosanske banke (1927. g.) su Jevreji. U sastav ove banke ušla je Banka za trgovinu i obrt u Banjoj Luci, osnovana 1911. g. Među osnivačima banke bili su i dvojica nauglednijih Jevreja tog vremena, Arnold Fišer i Salomon Poljokan, koji su bili i njeni prvi direktori. U Bosanskom akcionarskom društvu za iskorišćavanje drveta u Banjoj Luci od devet članova uprave tri su Jevrejina.

Akcionarski kapital 30 miliona dinara uložen je u eksploataciju bosanskih šuma sa koncesijom do 1942. godine. U Bosanskom akcionarskom društvu za iskorišćavanje drveta i parnih pilana, sa sjedištem u Banjoj Luci, prisutni su i Jevreji. Društvo je osnovano pred Prvi svjetski rat 1914. godine, fuzijom tadašnjih industrijskih preduzeća „Vrbanja“ a.d. i „Gec“. Ono je imalo i sopstveni šumski kolosijek u dužini od 100 km. „Babić“ Industrija drveta d.d. Banja Luka, sa udruženim jevrejskim kapitalom, osnovana je 1914. godine, a nastala iz firme Spasoja Babića.

Kuća bogatog jevrejskog trgovca Giuseppe Vitta Saloma, desno Hotel Bosna.

Ima više faktora koji su uticali na to da Jevreji imaju mnogo uspjeha u svim privrednim djelatnostima. Predisponirajući faktor u svemu je njihova porodična povezanost i međunarodna rasprostranjenost, polivalentnost zanimanja, nasljeđe i uticaj judaizma na materijalno blagostanje. Porodična povezanost doprinosi grupisanju i koncentraciji kapitala i nepokretnosti na jednom mjestu. Njihovi potomci svojom međusobnom susretljivošću pružaju trgovačke i druge informacije, nastupaju kao žiranti po trgovačkim mjenicama i kreditima, koje dobijaju pod veoma povoljnim uslovima. Sama činjenica da se neki Jevrejin toga doba bavi trgovinom na veliko i malo, obezbjeđivala mu je poslovne veze u svijetu. Znatan broj velikih svjetskih firmi na raznim kontinetima su jevrejske. Te okolnosti su pogodovale da jevrejske privrednike registruju, orijentišu i grupišu kao velike uvozno-izvozne kompanjone i bankare. Jevrejima se kroz viševjekovno bitisanje sprečavalo u gotovo svim državama da nađu posao i zanimanje koje im odgovara, što znači da nisu mogli da budu ono što su htjeli nego što su morali. Tako su mnoge godine i vijekovi od Jevreja stvorili uspješnu trgovačku naciju u privrednom sistemu poslovanja, bankarstvu i diplomatiji. U duhu je jevrejske religije uvjerenje da pobožnost i materijalno blagostanje omogućavaju puno bogatstvo duhovne kreativnosti koja vremenom oslobađa čovjeka. Postojala je jevrejska duhovna elita, ali je malo bila zastupljena u balkanskim okvirima. Većina Jevreja bila je upućena na uske privredne tokove za koje je trebalo puno radnog elana i energije. To se odnosilo i na domicilni živalj. U našem narodu je bilo uvriježeno pogrešno mišljenje da samo omladina bez perspektive treba da ide u škole učenika u privredi, što je dovelo do toga da su se zanati našli u situaciji pokore, jer samo siromašni i bez perspektive i mogućnosti bolje zarade idu u tom pravcu. “Daću ja tebe, sine, na zanat“ je postala prijetnja za one iz boljih kuća koji nisu htjeli da uče visoke škole. Danas se situacija, gledana kroz prizmu sadašnjeg nivoa socijalnog statusa društva i privrednog okruženja, drastično mijenja. Istini za volju, zanati i trgovina dolaze do punog izražaja, s tim što je radni elan omladine izgubljen u modernom vremenu i navikama. I među Jevrejima, kao i u svakoj drugoj naciji, u većini su ljudi sa prosječnim ambicijama i materijalnim statusom.

Stambeno-poslovna zgrada jevrejskog trgovca Isaka Salomona Poljokana, izgrađena prije 1880. godine. U prizemlju i na galeriji nalazila se trgovačka radnja mješovitom robom, a na spratu stambeni prostor. Zgrada je sanirana i adaptirana 1936. godine. U toku Drugog svjetskog rata porušen je prednji dio zgrade sa kupolom i Davidovom zvijezdom na vrhu. Poslije Drugog svjetskog rata u zgradi je bila smještena Robna kuća „NA-MA“. Zgrada se nalazila se u glavnoj ulici, pored Hotela „Palas“ (danas parking prostor). Zgrada je porušena poslije zemljotresa 1969. godine. Lijevo je džamija Sijamija (Sehova džamija), porušena 1931. godine radi izgradnje Hotela „Palas“.


[1] Od prva tri telefona 1912 g. u Banjoj Luci, dva su bila u vlasništvu Jevreja, i to Isaka Poljokana i Morica Grinvalda.
[2] Kastlov ćošak i danas je glavni gradski orijentir.
[3] Sva imena su izdvojena iz originalnih spiskova Privredne komore Banja Luka iz 1929. g., koje čuva Arhiv Republike Srpske u Banjoj Luci.