Uporedo sa učešćem u privrednim tokovima, u prvoj polovini XX vijeka sve je zapaženije učešće Jevreja u društvenom i kulturnom životu grada na Vrbasu. U Banjoj Luci je u međuratnom vremenu djelovalo, u sklopu Saveza Jevreja Kraljevine SHS, više značajnih jevrejskih društava različitog karaktera i opredjelenja. Djelatnost jevrejskih društava u Banjoj Luci je bila i te kako razvijena, zahvaljujući upornom radu i zalaganju malobrojne jevrejske omladine i studentske inteligencije, koja je donosila mnoge napredne i uvijek aktuelne evropske ideje o budućem rješenju jevrejskog pitanja i o cionizmu, čime je po značaju prevazilazila mnoga razvijenija jevrejska društva iz bliže i dalje okoline.[1] To vrijeme je bilo dosta osjetljivo na širem kulturnom planu, ako se ima u vidu pokušaj Španije na promociji hispanske kulture na račun tobože otkrivenog sefardskog pokoljenja koje svoje emocije izražava na španskom jeziku, zatim pokušaj intenzivnije antisemitske kampanje koja je nastala nakon raspada Dvojne monarhije i prinudila mase aškenaza da se rasprše po cijelom svijetu i, konačno, ekspanzija naprednog sefardskog i cionističkog pokreta, koji je svojom težnjom za ujedinjenjem Jevreja privukao široke omladinske mase i studentsku intelegenciju da krenu jače i odlučnije u borbu protiv nepravednog rješavanja jevrejskog pitanja. U Banjoj Luci je djelovalo više udruženja sa jevrejskim predznakom koja su odražavala generacijsko jedinstvo unutar zajednice i međusobno povjerenje između sefardske i aškenaske opštine, koje je jačalo uporedo sa jačanjem cionističkog pokreta.

Najstarije i najtrajnije jevrejsko udruženje u Banjoj Luci je bilo židovsko građansko društvo Kadimah (hebr. naprijed), koje se brinulo o očuvanju građanske ravnopravnosti Jevreja po pitanju socijalne demokratije i zaštite. Predsjednik udruženja polovinom 1922. g. bio je Aron A. Salom.

Najstarije jevrejsko humanitarno društvo u BiH La Benevolencija, osnovano 1892. godine, djelovalo je na cijeloj teritoriji BiH pa i u Banjoj Luci. Imalo je detaljno razrađene programe sa krajnjim ciljem očuvanja i razvoja jevrejske zajednice na prostorima Kraljevine SHS, što se i potvrdilo 1924. godine na proslavi tridesetogodišnjice osnutka, kada su se okupile sve članice Saveza jevrejskih opština Jugoslavije i La benevolenciji odale vrhunsko priznanje za njen rad, ne samo na polju socijalne skrbi nego prvenstveno na polju školovanja i obrazovanja mladih i perspektivnih generacija koje su unijele dinamiku u razvoj matičnih jevrejskih opština.

U Banjoj Luci je bilo zapaženo djelovanje jevrejskog društva Esperansa (Nada), osnovanog početkom 1925. godine, produžene ruke bečkog a kasnije i zagrebačkog istoimenog udruženja sefardskog pokreta. Svoje djelovanje je baziralo na proučavanju istorije, književnosti i filozofije jevrejskog naroda, sa naročitim osvrtom na izučavanje jevrejsko-španskog jezika ladina, te istoriju sefardskih Jevreja. Velike zasluge za uspješan rad banjolučke Esperanse pripadaju bečkom studentu Braci Poljokanu, velikom jevrejskom nacionalnom radniku iz Banje Luke, koji je sav svoj rad, preko Esperanse i jevrejskih listova, bečkog Sefardskog svijeta, sarajevskog Jevrejskog života, a potom i Jevrejskog glasa, posvetio ujedinjenu jevrejskog naroda u svjetskim razmjerama. Zahvaljujući njegovoj angažovanosti, redakcija Jevrejskog života imala je svog dopisnog člana iz Banje Luke (Jakov Levi).

O socijalnom statusu članova jevrejskih opština u Banjoj Luci je brinulo i davalo potporu Jevrejsko gospojinsko društvo Beruria, čiji je višegodišnji predsjednik bila Erna Poljokan. Od tri omladinska jevrejska društava koja su djelovala u Banjoj Luci, na prvom mjestu treba spomenuti Ezru, koja je osnovana 1920. godine. Brojala je oko 40 članova i imala vlastitu čitaonicu u kojoj se vršila naobrazba i proučavala jevrejska istorija sa posebnim osvrtom na mogućnosti aktivnog djelovanja na poboljšanju položaja jevrejske omladine u svijetu. Pored ostalih, predsjednici ovog društva bili su Samuel Romano i David Sarafić. Drugo po redu je Jevrejsko žensko omladinsko društvo Debora, a treće Srednjoškolsko cionističko društvo B’ne Cion (hebr. sinovi Ciona), koje je imalo 22 aktivna člana, a obuhvatalo je sljedeće sekcije: literarnu, hazenu i fudbalsku. Njegovi predsjednici su bili B. Filenstajn i jevrejski nacionalni radnik Salomom (Emil) Sarafić[2].

Kao odgovor na nadirući antisemitizam nakon raspada Dvojne monarhije, u BiH je u stalnom usponu bio cionistički pokret, koji je djelovao preko lokalnih cionističkih organizacija. Jedna od njih je bila i banjolučka Wizo, cionistička organizacija koja je djelovala u sklopu Međunarodne cionističke organizacije žena. U rukovodstvu organizacije aktivnim i pozitivnim stavom prema cionizmu isticao se predstavnik starije generacije Hadži Rafo Poljokan[3], a iz mlađe Rafo Levi, F. Hofman i Maks Vajs.

Od sportskih klubova u Banjoj Luci je djelovao fudbalski klub tradicionalnog naziva Makabi (hebr. čekić), koji je redovno odmjeravao snage sa lokalnim banjalučkim i prijedorskim fudbalskim klubovima. Egzistirao je sve do 1930. godine.

Pionirsku ulogu u ženskom banjolučkom kolektivnom sportu odigrale su članice Makabija, ženskog sportskog kluba, koje su počele igrati hazenu i time bile prve Banjolučanke koje su počele razvijati ekipnu sportsku igru. Ubrzo nakon osnivanja, jula 1922. godine, odigrale su prvu zvaničnu utakmicu protiv Ženskog sportskog kluba Makabi iz Tuzle i pobijedile. Svojim dobrim nastupom hazenašice Makabija su obezbijedile učešće na trećem sletu židovskih omladinskih udruženja Kraljevine SHS u Zagrebu.

Kada je riječ o šahu, Jevreji Stjepan Salomon i Isak Rozenberg su se isticali i dali svoj doprinos razvoju banjolučkih šahovskih klubova.

Sva pomenuta udruženja su bila vezana za banjolučke jevrejske opštine, iz kojih se regrutovalo članstvo, a ista su posredno djelovala u sklopu Saveza jevrejskih opština Kraljevine SHS. U radu jevrejskih opština i pomenutih organizacija uvijek se njegovala tradicija obilježavanja nacionalnih jevrejskih praznika, što se generacijski prenosilo s koljena na koljeno i budile davne uspomene i sjećanja na mile i drage potomke koji su, pod daleko težim uslovima, prenosili i njegovali tradiciju. Proslave istorijskih jevrejskih praznika su uvijek bile obilježene karakterističnim vjerskim obrednim radnjama i prigodnim molitvama, kako u opštinama tako i u krugu porodice, ističući pri tome značaj vjerskog i nacionalnog kao jedinstvene cjeline koja je spasila jevrejski narod od potopa do modernog doba.

U radu Studentske organizacije Makabi isticao se Moric Levi[4].

Humanitarni rad je unutar zajednice bio jako zastupljen i strogo se vodilo računa o potpori siromašnima. Darodavci iz reda jevrejskog naroda odazivali su se baš na svaku humanitarnu akciju, dajući veliku cedaku, ne gledajući na vjeru, boju kože i naciju. Posebno vrijedi istaknuti akciju u u korist Fondacije udovica i ratne vojne siročadi, sprovedenu 1917. g. na široj regiji. Jevreji su po tom pitanju bili angažovani u gotovo svim dobrotvornim kampanjama, i na ličnom planu i kao aktivisti organizacije društva Crvenog krsta. Tako je 1939. g. dvoje Jevreja u okviru ove organizacije odlikovano: trgovac Đuro Kon zlatnom, a Erna Nahmias srebrnom medaljom.

Na polju umjetničkog djelovanja međunarodnu reputaciju kao muzičari stekle su dvije Banjalučanke iz reda jevrejskog naroda: Adi Almosino (kći Morica Almosina) i Rahela Poljokan, dok su se kao književni radnici isticali Zlatko Grinvald-Gorjan, Hans Bramer i Braco Poljokan. Na polju likovnog stvaralaštva istakao se slikar ekspresionista Salamon Papo, koji je akademsko obrazovanje stekao u Zagrebu.

Tokom 1923. jevrejski studenti su pokrenuli humorističko-satirični list La Trazera (na ladinu stražnjica), čiji su tekstovi bili štampani i na ladinu i na srpskom jeziku. Njen glavni urednik bio je Maks Rozenrauh. La Trazera je odmah nakon izlaska prvog broja bila ukinuta zbog kritike aktuelne vlasti.

Značajnije učešće Jevreja u kulturnom i uopšte društvenom životu Banje Luke je više rezultat njihovog obrazovanja, agilnosti i kvaliteta, a manje kvantiteta. Prema državnoj statistici i popisu iz 1921. godine, u Bosni i Hercegovini je živjelo svega 12.028, a prema statistici Saveza rabina 1.370 Jevreja.

U banjolučkom okrugu, prema državnoj statistici, na površini od 9.018 km2, 1910. godine je živio 421 Jevrejin. Za 1921. godinu postoje različiti podaci i njihov broj se kreće u rasponu od spekulativnih 1.100 (što je malo vjerovatno) do 625 (što je mnogo prihvatljivije). U banjolučkom srezu, na površini od 1.614 km2, živio je svega jedan Jevrejin, što znači da su Jevreji isključivo živjeli u samom gradu. Iz rezultata popisa iz 1931. g. može da se zaključi da broj Jevreja stagnira, pa čak u izvjesnom mjeri i opada zbog navodnog iseljavanja jevrejskih porodica, prvenstveno u okolna mjesta (Sanski Most, Prijedor, Kotor Varoš, Gradiška), ali i prema većim centrima (Sarajevo, Zagreb i Beograd).

Nakon 1931. godine broj Jevreja u Banjoj Luci je u stalnom porastu[5], da bi pred sami Drugi svjetski rat njihova brojnost dostigla cifru od 450 do 480 članova. Prethodno rečeno ne može biti kategorična tvrdnja. Izvori ovih podataka 10-20%, pa i više, odstupaju od zvaničnih statističkih izvještaja, koji ne mogu biti prihvaćeni kao apsolutno tačni jer su životna praksa i stanje na terenu vjerodostojniji pokazatelji. Ne treba zaboraviti jednu kobnu istinu, koju možemo posmatrati sa više strana i koja je već tada bila u mnogome aktuelna i prisutna. Nepobitna je činjenica da se već tada dvije trećine Jevreja aškenaza nije izjašnjavalo kao Jevreji. Ova činjenica, kroz emotivni strah od gubitka porodice i dobara, naročito je došla do izražaja u tadašnjoj atmosferi porasta i aktuelizacije profašističkog antisemitizma. Sve upućuje na to da je spoznaja o asimilaciji mojsijevaca, koju su balkanski studenti donosili sa univerziteta u Beču, Budimpešti i Pragu u naše krajeve, vrlo brzo postajala stvarnost. Asimilanti su vrlo rado primali drugu nacionalnost zbog navodnih loših sjećanja na ropstvo i geto. Po vjeri isključivo u svojim kućama i sinagogama, a izvan njih mojsijevci a ne Jevreji. I stav nejevrejske sredine prema asimilantima je bio nepouzdan i počesto je naginjao antisemitizmu, koji je u periodu od 1933. do 1940. godine doveo do masovnih iseljenja aškenskih Jevreja iz evropskih zemalja, prvenstveno Njemačke, Austrije, Mađarske i Čehoslovačke. Bila su to vremena velike nestabilnosti i nemira.


[1] U Bosni i Hercegovini je bilo preko 70 jevrejskih društava raznog djelovanja koja su dala potporu školovanju i obrazovanju omladine i socijalnu skrb siromašnim i brigu o starim licima.
[2] Salomon (Emil) Sarafić rođen je 6. marta 1910. u Banjoj Luci. Potiče iz čuvene banjolučke jevrejske porodice Sarafić (Salom). Od rane mladosti aktivno učestvuje u jevrejskom životu Banje Luke, kao predsjednik omladinske cionističke organizacije u sklopu tadašnjeg Saveza jevrejske omladine Kraljevine SHS. Poslije mature odlazi u Zagreb, gdje aktivno učestvuje u radu zagrebačkih jevrejskih društava „Židovsko akademsko potporno društvo“, „Makabi“ i „Esperansa“. Za vrijeme Drudog svjetskog rata bio je uključen u NOP.
[3] Hadži Rafo Poljokan, svjetski putnik, jedini je Jevrejin iz Bosne i Hercegovine koji je prisustvovao Prvom cionističkom kongresu u Bazelu 1879. g. Na ovaj daleki put Rafo se nije uputio da bi vidio Švajcarsku i Bazel, već ga je na to nagnalo njegovo srce, koje je bilo snažno privrženo rodoljubivim cionističkim idejama. Poslije boravka u Bazelu hadži Rafo Poljokan postaje redovan gost na svim većim cionističkim skupovima. Duh cionizma širio je i u krugu svoje porodice, tako da se na narednom skupu cionista u Hamburgu hadži Rafo pojavio sa svojom kćerkom. Do same smrti, 1930. godine, hadži Rafu nije napuštalo ushićenje zbog pripadnosti cionističkom pokretu.
[4] Moric Levi je rođen 1916. u Banjoj Luci u skromnoj devetočlanoj građanskoj porodici u kojoj je bio jedno od devetoro djece (sedam sinova i dvije kćeri). Nakon završenih studija na Tehničkom fakultetu u Zagrebu, priključio se Narodnooslobodilačkom pokretu u borbi protiv fašizma. Po oslobođenju je bio višegodišnji član Izvršnog odbora Jevrejske opštine Beograd i Saveza opština Jugoslavije, gdje je dao ogroman doprinos na sređivanju podataka o jevrejskim grobljima u Jugoslaviji.
[5] Nadolazeći antisemitizam u Evropi doveo je do masovnog iseljavanja Jevreja aškenaza iz Njemačke, Austrije, Čehoslovačke i Poljske. Između dva svjetska rata u Jugoslaviju je stiglo 55.000 hiljada Jevreja, od kojih je većina, njih oko 50.000 hiljada, u potrazi za spasom nastavila put.